2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда бала тууға және бала күтіміне байланысты мемлекеттік қолдау көрсету тетіктері түбегейлі жаңарады. Бұл өзгерістер 2026 жылы қабылданған әлеуметтік қорғау саласындағы заңнамалық түзетулер аясында іске асырылады. Жаңа реформа әлеуметтік әділеттілікті күшейтіп, бюджет қаражатын тек шын мұқтаж отбасыларға бағыттауды, сондай-ақ сақтандыру қорының қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етуді көздейді. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі бекіткен жаңа ережелердің кімдерге әсер ететінін, қандай төлемдер сақталатынын және не өзгеретінін қарапайым тілмен тарқатып түсіндіреміз.
№1. 2027 жылдан бастап декреттік төлемдер жүйесінде қандай басты өзгерістер болады?
Жаңа жылдан бастап күшіне енетін реформа мемлекеттік қолдаудың төрт негізгі бағытын қамтиды және төлемдерді тағайындау қағидаттарын қайта қарайды:
- Бюджеттік жәрдемақыларды атаулы ету: Мемлекеттік бюджеттен берілетін бала туғандағы біржолғы жөргекпұл және жұмыс істемейтін аналарға төленетін ай сайынғы төлем отбасының нақты табысы мен мүлкіне қарай тағайындалады. Бұрынғыдай барлық азаматқа бірдей теңдей үлестіру тәжірибесі тоқтатылады.
- Жұмыс істейтін аналарға жеңілдік жасау: Ресми жұмыс істейтін аналардың Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан алатын төлемдері толық сақталады. Оған қоса, енді аналар бала 1,5 жасқа толмай тұрып жұмысқа ерте шықса да, ай сайынғы төлем тоқтатылмайды.
- Әкелерге төлем тағайындауды шектеу: Бала күтімі бойынша МӘСҚ-тан берілетін ай сайынғы әлеуметтік төлемді әкелердің атына рәсімдеу тоқтатылып, бұл құқық тек аналарға бекітіледі.
- Зейнетақы субсидиясын алып тастау: Декреттегі аналардың зейнетақы жарнасын мемлекеттік бюджеттен қосымша субсидиялау тоқтайды, ал БЖЗҚ-ға тек төлемнің өзінен ұсталатын 10% жарна аударылады.
№2. Отбасының табысы мен әл-ауқаты қалай есептеледі?
Барлық дерек ешқандай қағазбастылықсыз, автоматты түрде "Отбасының цифрлық картасы" ақпараттық жүйесі арқылы тексеріледі. Жүйе түрлі мемлекеттік органдардың дерекқорларын біріктіріп, отбасы мүшелерінің ресми жалақысы мен өзге де табыстарын, атындағы жылжымайтын мүлік (пәтер, үй, жер телімі) пен автокөлік санын, несие жүктемесін, депозиттерін және өзге де 59 түрлі әлеуметтік-экономикалық көрсеткішті кешенді түрде талдайды. Осы талдаудың нәтижесінде жүйе әр отбасын әл-ауқат деңгейіне қарай бес санаттың біріне (A, B, C, D немесе E) автоматты түрде жатқызады. Бұл тетік адам факторын болдырмай, жәрдемақыны әділ бөлуге мүмкіндік береді.
Оқи отырыңыз: Жұмыссыздар 2027 жылдан бастап әлеуметтік төлемді қалай алады
№3. Қай санаттағы отбасыларға бюджеттік жәрдемақы берілмейді?
"Отбасының цифрлық картасы" жүйесінің бағалауы бойынша А (әл-ауқаты жоғары) және В (ауқатты) санаттарына енген отбасыларға мемлекеттік бюджет есебінен төленетін екі бірдей жәрдемақы тағайындалмайды. Біріншіден, бұл отбасыларға бала туғанда берілетін біржолғы жәрдемақы (жөргекпұл) төленбейді. Екіншіден, осы санаттағы жұмыс істемейтін аналарға бала 1,5 жасқа толғанға дейін бюджеттен ай сайын берілетін күтім жәрдемақысы тағайындалмайды. Мемлекет бұл топтағы отбасылар өз қажеттіліктерін дербес өтей алады деп есептеп, үнемделген бюджет қаражатын әлеуметтік осал топтарды қолдауға бағыттайды.
№4. Кімдер бұрынғыдай жәрдемақы ала береді?
Табысы орташа деңгейдегі немесе әлеуметтік осал топқа жататын C, D және E санаттарындағы отбасылар үшін ешқандай шектеу енгізілмейді. Бұл санаттағы азаматтар бала туғанда берілетін біржолғы жөргекпұлды да, жұмыс істемейтін аналарға арналған бала 1,5 жасқа дейінгі ай сайынғы бюджеттік жәрдемақыны да бұрынғы қолданыстағы тәртіппен толық көлемде алады. Сонымен қатар көпбалалы отбасыларға және мүгедектігі бар бала тәрбиелеп отырған ата-аналарға арналған өзге де базалық мемлекеттік жәрдемақылар өзгеріссіз сақталады. Яғни, мемлекеттің қолдауына шын мұқтаж отбасылар ешқандай төлемнен қағылмайды.
№5. Ресми жұмыс істейтін әйелдердің декреттік төлемі қысқара ма?
Жоқ, ресми түрде жұмыс істейтін, зейнетақы және әлеуметтік аударымдары тұрақты төленіп келген әйелдердің декреттік төлемдері еш қысқармайды. Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін барлық төлем отбасының "Цифрлық картадағы" әл-ауқат санатына (тіпті отбасы A немесе B санатында тұрса да) қарамастан, толық көлемде төлене береді. Себебі бұл қаражат мемлекеттік бюджеттен емес, міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінен, яғни азаматтың өзі және жұмыс берушісі аударған сақтандыру жарналары есебінен қалыптасады. Сондықтан жұмыс істейтін аналардың заңды құқықтары мен жинақталған әлеуметтік кепілдіктері толықтай қорғалған.
№6. Жұмыс істейтін аналарға төленетін сома қалай есептеледі?
Ресми жұмыс істейтін аналар үшін төлемдерді есептеу формуласы мен мөлшерлемелері бұрынғы күйінде қалады және еш өзгермейді.
Жүктілік және босануға байланысты біржолғы төлем: соңғы 12 айдағы орташа айлық табысты еңбекке жарамсыздық парағында көрсетілген күндердің коэффициентіне көбейту арқылы есептеледі.
Қалыпты босану (126 күн) кезінде коэффициент – 4,2; асқынған босану кезінде (140 күн) – 4,7; ал егіз немесе одан көп бала туғанда (170 күн) – 5,7 болып бекітілген.
Бала 1,5 жасқа толғанға дейінгі ай сайынғы төлем: соңғы 24 айдағы орташа айлық табыстың 40 пайызы мөлшерінде тағайындалады (әлеуметтік аударымдар есептелетін ең жоғары табыс шегі 7 ЕТЖ мөлшерінде сақталады).
Оқи отырыңыз: Қажылық – 2027: Квота құны қанша және қандай құжаттар қажет?
№7. Декреттегі ана мерзімінен бұрын жұмысқа шықса, төлем тоқтатыла ма?
Бұл – 2027 жылғы реформаның жұмыс істейтін аналар үшін ең тиімді әрі көптен күткен жаңалығы. Бұрынғы ереже бойынша, егер декреттегі ана бала 1,5 жасқа толмай тұрып ресми жұмысқа қайта шықса (толық немесе жартылай жұмыс күніне болсын), МӘСҚ-тан төленетін 40 пайыздық әлеуметтік төлем дереу тоқтатылып, жұмыс істемейтіндерге арналған ең төменгі жәрдемақы мөлшеріне дейін азаятын. 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап бұл шектеу алынып тасталады. Яғни ана жұмысқа ерте оралып, ресми жалақы ала бастаса да, оған тағайындалған ай сайынғы сақтандыру төлемі бала 1,5 жасқа толғанға дейін үзілмей, толық көлемде төлене береді.
№8. Декреттегі аналардың зейнетақы жарнасы қалай өзгереді?
Бұған дейінгі қолданыстағы тәртіп бойынша, бала 1,5 жасқа толғанға дейін ананың ай сайынғы 40 пайыздық әлеуметтік төлемінен 10% міндетті зейнетақы жарнасы ұсталып, оның үстіне мемлекеттік бюджеттен қосымша субсидия (бұрынғы орташа табысынан есептелетін 10 пайыздық жарнамен арадағы айырма) БЖЗҚ-дағы жеке шотына аударылып келген. 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап мемлекет бюджет есебінен қосымша зейнетақы жарнасын субсидиялауды тоқтатады. Енді ананың зейнетақы қорына тек МӘСҚ-тан берілетін 40 пайыздық төлемнің өзінен ұсталатын 10% жарна ғана түседі, ал бюджеттен үстеме қаражат қосылмайды.
№9. Әкелер декреттік төлемді өз атына рәсімдей ала ма?
2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап МӘСҚ-тан төленетін бала күтімі бойынша ай сайынғы 40 пайыздық әлеуметтік төлем тек баланың анасына ғана тағайындалады. Бұрынғыдай әйелі жұмыс істемеген немесе жалақысы аз болған жағдайда, ресми табысы жоғары күйеуінің атына декреттік төлем рәсімдеу мүмкіндігі заңмен шектеледі. Ер адамдар өз табысының 40 пайызы мөлшерінде әлеуметтік төлем ала алмайды. Заңнамада тек ерекше гуманитарлық жағдайларға ғана жол берілген: егер баланың анасы қайтыс болса, хабар-ошарсыз кетсе немесе сот шешімімен ата-ана құқығынан айырылса ғана, төлем баланың заңды өкіліне (әкесіне) рәсімделеді.
Оқи отырыңыз: Некесіз туған баланың құқығы: әкелікті анықтау, алимент және көмек
№10. Әкелердің бала күтімі бойынша демалыс алу құқығы сақтала ма?
Иә, ер азаматтардың еңбек құқықтары толық сақталады. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сәйкес, әкелердің жұмыс орны мен лауазымын сақтай отырып, бала 3 жасқа толғанға дейін жалақысы сақталмайтын бала күтімі демалысын алу құқығы заңнамада өзгеріссіз қалады. Жұмыс беруші әкенің өтініші бойынша мұндай демалыс беруден бас тарта алмайды және демалыс кезінде оны жұмыстан шығаруға құқығы жоқ. Тек жаңа реформаға сәйкес, демалысқа шыққан әкелерге МӘСҚ-тан ай сайынғы 40 пайыздық әлеуметтік төлем тағайындалмайды.
№11. 2026 жылы декретке шыққандарға бұл өзгерістер әсер ете ме?
Жоқ, Қазақстан заңнамасына сәйкес, азаматтардың жағдайын нашарлататын нормалар кері күшіне енбейді. Егер бала 2026 жылы дүниеге келіп, төлем 2026 жылдың 31 желтоқсанына дейін ресми түрде тағайындалып қойса (соның ішінде А және В санатындағы отбасыларға берілген жәрдемақылар, әкелердің атына рәсімделген 40 пайыздық төлемдер және зейнетақы субсидиясы да бар), олар бұрынғы шарттар бойынша бала 1,5 жасқа толғанға дейін толық көлемде төлене береді. Жаңа ережелер тек 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап төлем тағайындауға өтініш берген азаматтарға ғана қолданылады.
№12. Отбасының қай санатқа жататынын алдын ала қалай білуге болады?
Әрбір азамат өз отбасының әл-ауқат санатын алдын ала тексеріп, қандай мемлекеттік қолдауға үміткер бола алатынын біле алады. Ол үшін eGov.kz электрондық үкімет порталындағы жеке кабинетке немесе eGov Mobile мобильді қосымшасына кіріп, "Отбасының цифрлық картасы" бөлімін ашу жеткілікті. Сондай-ақ бала туған кезде 1414 бірыңғай байланыс орталығынан SMS-хабарлама келеді. Егер цифрлық картада отбасы мүшелерінің атында жоқ мүлік, ескірген көлік немесе табыс туралы қате мәліметтер тұрса, азаматтар тиісті мемлекеттік органдарға (ХҚКО, әділет немесе салық органдарына) жүгініп, дерекқордағы ақпаратты жаңарта алады.