2026 жылы декретке шыққан аналарға әлеуметтік төлемдер қалай есептеледі

№1. Декреттік демалыс пен оның ұзақтығы

Қазақстанда жүктілік пен босануға байланысты берілетін декреттік демалыстың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қалды. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, әйелдерге жалпы 126 күнтізбелік күн демалыс қарастырылған. Оның 70 күні – босануға дейін, ал 56 күні – босанғаннан кейінгі кезеңге беріледі. Бұл мерзім әйелдің денсаулығын қалпына келтіруге және нәрестеге алғашқы күтім жасауға арналған.

Егер босану ауыр жағдайда өтсе немесе егіз, үшем дүниеге келсе, декреттік демалыс мерзімі 140 күнге дейін ұзартылуы мүмкін. Мұндай жағдайда қосымша демалыс медициналық қорытынды негізінде рәсімделеді. Сондай-ақ ядролық сынақ аймақтарында тұрған немесе тұрғаны дәлелденген әйелдер үшін декреттік демалыс уақыты заңнамаға сәйкес ұзағырақ болуы мүмкін. Айта кету керек, декреттік демалыс кезеңінде жұмыс істейтін әйелдің жұмыс орны сақталады, ал еңбек шарты тоқтатылмайды. Бұл анаға әлеуметтік және еңбек құқықтарының қорғалуына кепілдік береді.

Бұдан бөлек, Қазақстанда бала күтімі бойынша ұзақ мерзімді демалыс қарастырылған. Ана немесе әке (немесе заңды өкіл) баланың 3 жасқа толғанына дейін бала күтімі демалысына шыға алады. Бұл кезеңде қызметкердің жұмыс орны сақталады, ал демалыстан кейін бұрынғы қызметіне қайта оралу құқығы бар.

Бала күтімі демалысы – ақылы еңбек демалысы емес, алайда осы уақыт аралығында мемлекет тарапынан ай сайынғы әлеуметтік жәрдемақы төленеді. Бұл шара ата-аналарға бала тәрбиесіне толық көңіл бөлуге және еңбек нарығына қайта оралуға мүмкіндік береді.

№2. Әлеуметтік жәрдемақылар мен төлемдер 

Бір реттік жәрдемақы (бала тууға)

Қазақстанда бала дүниеге келген кезде төленетін бір реттік мемлекеттік жәрдемақы 2025-2026 жылдары қайта қаралып, мөлшері артты. Бұл төлем баланың туу фактісіне байланысты беріледі және отбасын әлеуметтік қолдаудың негізгі тетіктерінің бірі болып саналады.

2025 жылы белгіленген мөлшер бойынша:

• 1-3 балаға – 149 416 теңге;
• 4 және одан көп балаға – 247 716 теңге төленді.

Ал 2026 жылы мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар шамамен 10 пайызға ұлғайтылды. Соның нәтижесінде бала тууға берілетін бір реттік төлем мөлшері де өсті:

• 1-3 балаға – шамамен 164 350 теңгеге дейін;
• 4 және одан көп балаға – шамамен 272 475 теңгеге дейін.

Аталған бір реттік жәрдемақы жұмыс істейтін немесе істемейтін барлық анаға тағайындалады. Яғни, әйелдің ресми түрде декреттік демалысқа шыққанына немесе еңбек қатынасында болуына қарамастан, бұл төлем әрбір бала туған жағдайда міндетті түрде беріледі.

Сонымен қатар жұмыс істейтін әйелдер үшін бұл жәрдемақы жүктілік пен босануға байланысты қосымша әлеуметтік төлемдерден бөлек төленеді және оларды алмастырмайды. Бұл мемлекет тарапынан ана мен баланы қолдауға бағытталған базалық қаржылық көмек.

№3. Бала күтіміне арналған ай сайынғы жәрдемақы

Қазақстанда бала күтіміне байланысты берілетін ай сайынғы мемлекеттік жәрдемақы баланың 1,5 жасына дейін төленеді. Бұл төлем отбасының табыс деңгейіне емес, баланың реттік санына қарай белгіленеді және ата-ананың бала тәрбиесіне кеткен шығынын ішінара өтеуге бағытталған.

2026 жылы белгіленген мөлшерге сәйкес, ай сайынғы жәрдемақы көлемі төмендегідей:

• бірінші балаға – 24 912 теңге,
• екінші балаға – 29 453 теңге,
• үшінші балаға – 33 951 теңге,
• төртінші және одан кейінгі балаға – 38 493 теңге.

Бұл жәрдемақы бала туған күннен бастап тағайындалып, ай сайын тұрақты түрде төленеді. Төлем мөлшері жыл сайын республикалық бюджетке сәйкес индекстеліп отырады.

Маңыздысы – аталған ай сайынғы жәрдемақы декреттік демалысқа шықпаған, яғни міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатыспайтын әйелдерге де беріледі. Бұл, әсіресе, ресми жұмыс істемейтін, өзін-өзі жұмыспен қамтыған немесе уақытша табысы жоқ аналар үшін маңызды әлеуметтік қолдау. Ал ресми түрде жұмыс істейтін және әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысатын аналар үшін бұл жәрдемақы қосымша төлемдермен бірге тағайындалуы мүмкін. Осылайша, мемлекет бала күтімі кезеңінде ата-аналарға бірнеше деңгейлі әлеуметтік қолдау көрсетеді.

№4. Жұмыс істейтін әйелдер үшін қосымша төлемдер

Декреттік төлемнің мөлшері әйелдің соңғы 12 айдағы орташа айлық табысы негізінде есептеледі. Есептеу кезінде әлеуметтік аударымдар жасалған табыс ескеріледі. Төлем 126 күнге (70 күн – босануға дейін, 56 күн – босанғаннан кейін) есептеліп төленеді. Егер босану ауыр өтіп, медициналық көрсеткіштер бойынша демалыс ұзартылса немесе егіз, үшем дүниеге келсе, төлем 140 күнге дейінгі кезеңге қайта есептелуі мүмкін.

Бұл әлеуметтік төлемді алу үшін әйел міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушы болуы керек, яғни оның жұмыс берушісі немесе өзі (жеке кәсіпкер ретінде) әлеуметтік аударымдар жасап отырған болуы қажет.

Маңызды ескерту: 2025-2026 жылдардан бастап декреттік төлемге ең жоғары шекті мөлшер енгізілді. Әйелдің жалақысы қаншалықты жоғары болғанына қарамастан, жүктілік пен босануға байланысты төленетін бір реттік әлеуметтік төлемнің максималды сомасы шамамен 2 249 100 теңгеден аспайды. Бұл шектеу әлеуметтік төлемдер жүйесін теңгерімді ету және бюджеттік жүктемені реттеу мақсатында енгізілген.

Айта кету керек, жұмыс істейтін әйелдер үшін бұл төлемдер мемлекеттік бір реттік бала туу жәрдемақысынан және бала күтіміне арналған ай сайынғы жәрдемақылардан бөлек төленеді. Осылайша, ресми түрде еңбек ететін аналар декрет кезеңінде бірнеше әлеуметтік төлем түрін қатар алу мүмкіндігіне ие.

№5. Мысал:

Мысалы, әйел адамның соңғы 12 айдағы орташа айлық жалақысы 300 мың теңге болды делік. Бұл сомаға міндетті әлеуметтік аударымдар уақытында жасалған.

Бұл жағдайда декреттік төлем мынадай тәртіппен есептеледі:

Орташа айлық табыс: 300 000 теңге
Орташа күндік табыс: 300 000 / 30 ≈ 10 000 теңге
Декреттік демалыс мерзімі: 126 күн
Соған сәйкес, жүктілік пен босануға байланысты төлемнің жалпы сомасы:
10 000 × 126 = 1 260 000 теңге болады.

Егер босану ауыр өтіп, медициналық көрсеткіштерге байланысты декреттік демалыс 140 күнге дейін ұзартылса немесе егіз, үшем дүниеге келсе, онда төлем қайта есептеледі:
10 000 × 140 = 1 400 000 теңге.

Айта кету керек, есептеу барысында тек әлеуметтік аударымдар жасалған ресми табыс ескеріледі. Сонымен қатар, белгіленген заңнамалық шектеуге сәйкес, төлемнің жалпы сомасы ең жоғары шекті мөлшерден аспауы тиіс.

№6. Өтінішті қалай береді?

Декреттік төлемдер мен жәрдемақыларды алу үшін төлемге құқығы бар әйелдер өтінішті электронды немесе офлайн форматта бере алады. Қазіргі таңда рәсімдеудің негізгі екі жолы бар: eGov (Электрондық үкімет) порталы арқылы онлайн өтініш беру немесе Халыққа қызмет көрсету орталығына (ХҚКО) жүгіну.

Онлайн форматта өтініш беру ең ыңғайлы тәсілдердің бірі саналады. Ол үшін пайдаланушының электрондық цифрлық қолтаңбасы (ЭЦҚ) немесе биометриялық сәйкестендіруі болуы қажет. eGov порталы арқылы өтініш берген жағдайда қажетті деректердің бір бөлігі мемлекеттік ақпараттық жүйелерден автоматты түрде алынады, бұл құжат жинау процесін жеңілдетеді.

Декреттік демалысқа шығу үшін әйелге дәрігерлік анықтама – уақытша еңбекке жарамсыздық парағы (аурухана парағы) беріледі. Әдетте бұл құжат жүктіліктің 30-аптасынан бастап тіркелген емханада рәсімделеді. Егер әйел көпұрықты жүктілік жағдайында болса немесе медициналық көрсеткіштер болса, анықтама ертерек немесе ұзартылған мерзімге берілуі мүмкін.

Аурухана парағы рәсімделгеннен кейін ол төлемдерді тағайындау үшін негіз бола алады. Осы құжаттың негізінде жүктілік пен босануға байланысты әлеуметтік төлемдер, сондай-ақ бала күтіміне арналған жәрдемақылар тағайындалады.

Айта кету керек, өтінішті уақытында беру маңызды. Құжаттар кеш тапсырылған жағдайда төлемдерді тағайындау мерзімі ұзарып кетуі мүмкін. Сондықтан мамандар декретке шығу мерзімі жақындаған кезде қажетті ақпаратты алдын ала нақтылап, өтініш беру тәртібімен ертерек танысып алуға кеңес береді.

№7. Декретке шығу үшін қандай құжаттар қажет?

Декреттік демалысқа шығып, жүктілік пен босануға, сондай-ақ бала күтіміне байланысты төлемдерді алу үшін әйел адам келесі құжаттарды ұсынуы қажет.

Негізгі құжаттар

• жеке куәлік. Өтініш берушінің жеке басын растау үшін;
• дәрігер анықтамасы (уақытша еңбекке жарамсыздық парағы). Жүктіліктің әдетте 30-аптасынан бастап емханада беріледі. Осы құжат декреттік демалысқа шығудың негізгі болып саналады;
• өтініш. eGov (Электрондық үкімет) порталы арқылы онлайн немесе ХҚКО-да толтырылады.

Жұмыс істейтін әйелдер үшін қосымша құжаттар

• банк шотының нөмірі (IBAN). Жәрдемақылар мен әлеуметтік төлемдер осы есепшотқа аударылады;
• еңбек шарты немесе жұмыс орнынан мәлімет. Әлеуметтік аударымдардың жасалғанын растау үшін (көп жағдайда деректер жүйеден автоматты түрде алынады).

Бала туғаннан кейін қажет құжаттар

• баланың туу туралы куәлігі. бір реттік жәрдемақы мен бала күтіміне арналған ай сайынғы төлемдерді рәсімдеу үшін;
• баланың ЖСН-і. Туу туралы куәлікте көрсетіледі.

Ерекше жағдайларда

• егіз немесе үшем туған жағдайда – медициналық қорытынды;
• бала күтімі демалысын әкесі немесе басқа заңды өкіл алса – қосымша өтініш пен растайтын құжаттар.

Маңызды:

eGov порталы арқылы өтініш берген кезде құжаттардың көп бөлігі мемлекеттік ақпараттық жүйелерден автоматты түрде тексеріледі, сондықтан қағаз жүзінде жинау талап етілмеуі мүмкін. Алайда барлық деректердің дұрыс енгізілгенін алдын ала тексеру ұсынылады.

№8. Қосымша әлеуметтік / еңбек кепілдіктері

Қазақстанның еңбек заңнамасына сәйкес, әйел адам декреттік демалысқа шыққан кезде оның жұмыс орны сақталады. Жүктілік пен босануға, сондай-ақ бала күтіміне байланысты демалыс кезеңі еңбек өтіліне қосылады және қызметкермен жасалған еңбек шарты тоқтатылмайды. Бұл анаға декреттен кейін бұрынғы қызметіне қайта оралуға толық құқық береді.

Бала күтімі бойынша демалыс баланың 3 жасқа толғанына дейін беріледі. Осы кезең аяқталған соң қызметкер жұмыс берушіге қайта шығып, өз қызметін жалғастыра алады. Сонымен қатар заңнамада ата-ананың өтініші бойынша бала 3 жасқа толмай тұрып та жұмысқа мерзімінен бұрын шығу мүмкіндігі қарастырылған. Мұндай жағдайда бала күтімі демалысы тоқтатылып, еңбек қатынастары қайта жанданады.

Маңызды тағы бір жайт – бала күтімі демалысын тек анасы ғана емес, сонымен қатар әке (отағасы), ата-әже немесе баланы нақты күтетін басқа да заңды өкілдер пайдалана алады. Бұл құқық отбасындағы міндеттерді бөлісуге және ата-аналардың еңбек қызметін жоспарлауына мүмкіндік береді. Осылайша, декрет пен бала күтімі кезеңінде мемлекет тек қаржылық қолдау ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және еңбек кепілдіктерін де қамтамасыз етеді. Бұл аналардың еңбек нарығынан шет қалмауына және отбасылық өмір мен кәсіби қызметті үйлестіруіне жағдай жасайды.