Тәулік бойы ұйықтамау мидың ақпаратты қабылдау қабілеті 40 пайызға төмендетеді – дәрігермен сұхбат

Кеген аудандық ауруханасының жалпы тәжірибелі дәрігері Құндыз Бүйенбаева бүгінгі күннің өзекті мәселесіне айналған есте сақтау қабілетінің нашарлауына не әсер ететінін түсіндіріп, жадты шыңдаудың ғылыми негізделген жолдарын ұсынды.

– Қазіргі ғылымда нейропластика ұғымы кеңінен қолданылады. Біз жаңа ақпаратты есте сақтаған кезде мидың құрылымында қандай физикалық өзгерістер болады?

– Нейропластика дегеніміз – бұл біздің миымыздың өмір бойы өзгеріп, жаңа жағдайларға бейімделу қабілеті. Бұрын ғылымда "жүйке жасушалары қалпына келмейді" деген жаңсақ түсінік болса, қазіргі нейробиология біздің миымыздың үнемі "қайта құрылып" отыратынын дәлелдеп берді. Ең алдымен, нейрондар арасындағы байланыс нүктелері, яғни синапстардың саны артып, олар нығая түседі. Ғылымда мұны Хебб заңы деп атайды, яғни бірге қозатын нейрондар бір-бірімен тығыз байланыс орнатады. Сонымен қатар, ақпаратты жиі қайталаған сайын жүйке талшықтары миелин деп аталатын арнайы майлы қабықпен қапталады. Бұл процесс миелинизация деп аталады және ол жүйке импульстарының берілу жылдамдығын 10 еседен 100 есеге дейін жеделдетеді.

Физикалық тұрғыдан бұл мидың белгілі бір аймақтарындағы "ақ заттың" тығыздығын арттырады. Тағы бір маңызды процесс – нейрогенез, яғни жаңа жасушалардың пайда болуы. Зерттеулер көрсеткендей, жадқа жауапты негізгі мүше – гиппокампта күн сайын 700-ге жуық жаңа нейрон түзіледі. Мәселен, Лондон таксистерінің миын зерттеу кезінде олардың гиппокампының қарапайым адамдардан әлдеқайда үлкен екені анықталды, өйткені олар мыңдаған көше мен маршрутты жаттап, ми архитектурасын физикалық түрде өзгерткен.

Ми біздің дене салмағымыздың небәрі 2 пайызын ғана құрағанымен, жаңа нәрсені үйреніп, есте сақтау кезінде ағзадағы бүкіл энергия мен оттегінің 20-25 пайызын жұмсайды. МРТ зерттеулері жаңа тілді немесе дағдыны 3 ай бойы қарқынды меңгерген адамдардың миындағы сұр заттың көлемі де айтарлықтай өсетінін растап отыр. 

– Жадтың "басты операторы" ретінде гиппокампты атаймыз. Неліктен бұл мүше созылмалы күйзеліске өте сезімтал келеді және кортизол гормонының жоғары деңгейі есте сақтау процесін қалай тежейді?

– Гиппокамп – мидың лимбикалық жүйесінде орналасқан, жаңа естеліктерді қалыптастыруға және кеңістікті бағдарлауға жауапты ең маңызды құрылым. Оның күйзеліске тым сезімтал болуының басты себебі – бұл аймақта кортизол гормонына жауап беретін глюкокортикоидты рецепторлардың тығыздығы өте жоғары. Қысқа мерзімді күйзеліс кезінде кортизол мидың жұмысын уақытша ширатуы мүмкін, бірақ созылмалы күйзеліс гиппокамп үшін нағыз "уға" айналады. Кортизолдың жоғары деңгейі есте сақтау процесін бірнеше жолмен тежейді.

Біріншіден, ол нейрондардың глюкозаны тұтыну қабілетін төмендетеді, яғни жасушалар "аштыққа" ұшырайды.

Екіншіден, кортизол нейрондар арасындағы жаңа синапстық байланыстардың түзілуін тоқтатып, ұзақ мерзімді потенциация деп аталатын, есте сақтаудың негізіне айналған процесті бұзады.

Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, созылмалы күйзеліске ұшыраған адамдарда гиппокамп көлемі орта есеппен 10-15 пайызға дейін кішіреюі мүмкін. 

Оқи отырыңыз: Данышпандық қайдан шығады. Баланы ерте дамытудың қаупі қандай?

– Ақпараттың қысқа мерзімді жадтан ұзақ мерзімді жадқа ауысуы ұйқы кезінде жүреді дейді. Бұл процесс ұйқының қай фазасында белсенді болады және ұйқысыздық жадтың "өшіп қалуына" қалай әсер етеді?

– Ұйқы – мидың жай ғана демалатын уақыты емес, бұл ақпаратты өңдеу мен жүйелеудің ең белсенді кезеңі. Ақпараттың қысқа мерзімді жадтан ұзақ мерзімді жадқа ауысу процесі ғылымда "консолидация" деп аталады. Бұл процесс негізінен ұйқының терең фазасында, яғни "баяу толқынды ұйқы" кезеңінде жүзеге асады. Дәл осы уақытта күні бойы жиналған мәліметтер мидың уақытша қоймасы саналатын гиппокамптан ұзақ мерзімді сақтау орны – неокортекске беріледі. Бұл процесс мидың "компьютеріндегі" ақпаратты сыртқы дискке көшіріп, жедел жадты келесі күнге тазартумен тең. 

Алайда, ұйқының тек терең фазасы ғана емес, сонымен қатар "тез ұйқы" фазасы да маңызды. REM фазасында ми эмоционалды ақпараттар мен жаңа дағдыларды өңдеп, бекітеді. Статистикалық деректерге сүйенсек, бір тәулік ұйқысыз қалу мидың жаңа ақпаратты қабылдау қабілетін 40 пайызға төмендетеді. Бұл дегеніміз, ұйқысыз ми "су өткізбейтін губка" сияқты болады: сіз қанша оқысаңыз да, ақпарат миға сіңбей, сыртқа тебіледі.

– Ғылымда "когнитивті резерв" деген түсінік бар. Неліктен екі тілде сөйлейтін немесе үнемі жаңа дағдыларды үйренетін адамдарда Альцгеймер немесе деменция белгілері кеш байқалады?

– Когнитивті резерв – бұл мидың жасқа байланысты өзгерістерге немесе патологиялық зақымдануларға төтеп беру қабілеті, яғни мидың өзіндік "қауіпсіздік қоры". Бұл ұғымды түсіну үшін миды үлкен жол желісі ретінде елестетуге болады: егер басты жолдарда жөндеу жұмыстары жүріп, жабылып қалса, жүргізуші айналма жолдарды пайдаланады. Когнитивті резерві жоғары адамдарда осындай "айналма нейрондық жолдар" өте көп. Екі тілде сөйлейтін немесе үнемі жаңа дағдыларды үйренетін адамдарда Альцгеймер немесе деменция белгілерінің кеш байқалуының сыры да осында. Бұл адамдардың миы патологиялық деңгейде зақымдалса да, олардың миы зақымдалған аймақтардың функциясын басқа сау нейрондық желілерге жүктей алады. 

Ғылыми зерттеулер мен статистикалық мәліметтер көрсеткендей, билингвизм деменция белгілерінің пайда болуын орта есеппен 4-5 жылға кешіктіреді. Бұл кез келген қазіргі заманғы дәрі-дәрмектің әсерінен әлдеқайда жоғары көрсеткіш. Неліктен бұлай болады? Біз екі тілде сөйлегенде, ми үнемі бір тілді тежеп, екіншісін белсендіру үшін "атқарушы функцияларды" пайдаланады. Бұл процесс мидың маңдай алды қыртысын тұрақты түрде жаттықтырады, нәтижесінде нейрондық байланыстар тығыз әрі берік болады.

– Гаджеттерге тәуелділік кезеңінде біз ақпаратты миымызда емес, сыртқы тасымалдағыштарда сақтауға үйрендік. Бұл мидың нейрондық байланыстарының әлсіреуіне немесе "цифрлық амнезияға" алып келуі мүмкін бе?

– Қазіргі медицина мен когнитивті психологияда бұл құбылыс "Google эффектісі" немесе "цифрлық амнезия" деп аталады. Оның негізінде мидың үнемшілдік принципі жатыр: егер ми ақпараттың сыртқы тасымалдағышта оңай қолжетімді екенін білсе, оны ұзақ мерзімді жадқа сақтау үшін энергия жұмсамайды. Бұл процесс нейрондық байланыстардың физикалық түрде жойылуы емес, бірақ ақпаратты "кодтау" және "еске түсіру" тетіктерінің жаттықпай, әлсіреуіне әкеледі. Біз ақпараттың өзін емес, оны қай жерден табуға болатынын ғана есте сақтауға бейімделеміз. 

Статистикалық зерттеулер көрсеткендей, қазіргі адамдардың 70 пайыздан астамы жақын туыстарының телефон нөмірлерін жатқа білмейді, өйткені бұл ақпаратты сақтауды гаджетке сеніп тапсырған. Биологиялық тұрғыдан алғанда, біз жадтың "жұмысшы бұлшықеттерін" қолданбағандықтан, гиппокамптың белсенділігі төмендейді. Алайда, цифрлық амнезия – бұл мидың толық тозуы емес, оның жаңа ортаға бейімделуінің бір түрі. Бірақ қауіп мынада: ми тек "дайын ақпаратты тұтынушыға" айналғанда, оның шығармашылық және талдау қабілеті төмендейді. 

– Есте сақтау қабілетін жақсарту үшін не істеу керек?

– Бұл бір күндік науқан емес, бұл мидың биологиялық ресурстарын дұрыс басқаруды талап ететін жүйелі процесс. Дәрігер ретінде айтарым, жадты жақсарту үшін біз оның жұмыс істеу механизміне үш бағытта әсер етуіміз керек: физикалық саулық, когнитивті жаттығу және нейрогигиена. Ең алдымен, мидың физикалық күйін ретке келтіру қажет, өйткені сау емес ағзада нейрондар арасындағы байланыс сапалы болмайды. Бірінші кезекте, аэробты дене жаттығуларына мән беру керек. Зерттеулер көрсеткендей, физикалық белсенділік кезінде мида BDNF деп аталатын ерекше ақуыз бөлінеді. Ол нейрондардың өсуіне және жаңа синапстардың қалыптасуына "тыңайтқыш" сияқты әсер етеді. Статистика бойынша, аптасына 3 рет 40 минуттық кардио-жаттығу жасау ересек адамдарда гиппокамп көлемін жылына 2 пайызға арттыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, мидың "оқшаулағышы" – миелин қабығын сақтау үшін рационда Омега-3 май қышқылдары мен В тобының дәрумендері жеткілікті болуы тиіс. Екінші маңызды қадам – "интервалды қайталау" әдісін қолдану. Ми ақпаратты бір рет оқығанда емес, оны белгілі бір уақыт аралығында еске түсіруге тырысқанда жақсы сақтайды. Үшінші фактор – ұйқы мен стрессті бақылау. Жоғарыда айтқанымыздай, ұйқысыз ми ақпаратты "кодтай" алмайды. Сондықтан жадты жақсартқысы келетін адамға күніне 7-8 сағат сапалы ұйқы – кез келген ноотроптық дәрілерден артық көмектеседі. 

Оқи отырыңыз: Көктемде адамды неге ұйқы қысады және оны қалай жөнге келтіруге болады?