Тоқаевтың BRICS саммитіндегі сөзі: Қазақстан Еуразиядағы экономикалық байланыстарды нығайтуды көздейді

Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Нью-Делиде өткен BRICS Plus отырысындағы сөзі елдің кеңейтілген BRICS форматындағы басымдықтарын айқындады. Астана бұл алаңды қолданыстағы халықаралық институттарға балама ретінде емес, экономикалық байланыстарды нығайтуға, технологиялық ынтымақтастықты дамытуға және дамушы елдердің мүдделерін ілгерілетуге мүмкіндік беретін қосымша платформа ретінде қарастырады.

2026 жылғы қыркүйекте өткен BRICS саммитінде Қасым-Жомарт Тоқаев Үндістан премьер-министрі Нарендра Модиге қонақжайлығы үшін алғыс айтып, Үндістанның төрағалығы ұйымның "Адамзат – бірінші орында" (Humanity First) қағидатына негізделген күн тәртібіне жаңа серпін бергенін атап өтті.

Президенттің сөзі Қазақстанның дәстүрлі сыртқы саяси ұстанымдарын – көпжақты дипломатияны, егемендікті және теңгерімді қарым-қатынасты – экономикалық әрі технологиялық ынтымақтастықты дамыту міндеттерімен ұштастырды.

Қазақстан БҰҰ-ның рөлін күшейтуді қолдайды

Тоқаевтың сөзіндегі геосаяси басымдықтардың бірі – ірі державалар арасындағы сенімді нығайту, саяси диалог пен дипломатияны жалғастыру қажеттігі. Сонымен қатар ол халықаралық жүйенің одан әрі бөлшектенуіне және қарулану жарысының қайта күшеюіне алаңдаушылық білдірді.

Қазақстанның ұстанымы бойынша, BRICS Біріккен Ұлттар Ұйымын алмастыруға тиіс емес. Керісінше, халықаралық жүйенің тиімділігін арттырып, оның барлық мемлекеттердің мүддесін неғұрлым толық ескеруіне жағдай жасау қажет.

Бұл ұстаным Нью-Дели декларациясындағы қағидаттармен де үндеседі. Құжатта BRICS көшбасшылары БҰҰ-ның орталық рөлін растаған. Сондай-ақ Қауіпсіздік кеңесін реформалап, дамушы елдердің, әсіресе Африка, Азия және Латын Америкасы мемлекеттерінің өкілдігін кеңейту қажеттігі айтылған.

Қазақстан үшін мұндай тәсіл BRICS аясында дамушы және орта державалардың мүдделерін ілгерілетуге мүмкіндік береді. Бұл ретте БҰҰ халықаралық басқарудың негізгі институты болып қала береді.

Сауда көлемі 72 млрд долларға жеткен

Тоқаев сөзінің нақты экономикалық бағыты Қазақстанның BRICS мүшелерімен және серіктес елдерімен сауда-экономикалық байланыстарын кеңейтуге қатысты болды.

Президент келтірген мәлімет бойынша, 2025 жылы Қазақстанның BRICS елдерімен және серіктестерімен тауар айналымы шамамен 72 млрд долларға жеткен. Астана энергетика, маңызды минералдар, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіптік өңдеу, инфрақұрылым және инвестиция салаларындағы ынтымақтастықты одан әрі дамытуды көздейді.

Қазақстанның BRICS үшін маңызы оның табиғи ресурстарына, өнеркәсіптік әлеуетіне және географиялық орналасуына байланысты. Маңызды минералдар мен энергетикалық ресурстар жеткізу тізбектерін әртараптандыруға мүмкіндік берсе, Қытай, Ресей, Еуропа және Каспий өңірінің арасындағы орналасуы көлік-логистикалық байланыстарды дамытуға жол ашады.

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) пен BRICS арасындағы ынтымақтастықты нығайту бастамасы ерекше маңызға ие. Президент сондай-ақ ЕАЭО мен Үндістан арасындағы еркін сауда туралы келісім бойынша жұмысты ілгерілетуді қолдады.

Бұл бастамалар әртүрлі өңірлік экономикалық бірлестіктерді бір-бірінен оқшау дамыту емес, олардың арасындағы өзара байланысты күшейтуге бағытталған.

Үндістанмен серіктестіктің жаңа мүмкіндіктері

Тоқаевтың BRICS аясындағы күн тәртібінде Үндістанмен экономикалық ынтымақтастықты кеңейту мәселесі де маңызды орын алды. Нью-Дели мен Астана дәстүрлі бағыттармен шектелмей, екіжақты байланыстың жаңа салаларын дамытуға мүдделі.

BRICS саммиті аясында Нарендра Моди мен Қасым-Жомарт Тоқаевтың кездесуі өтті. Тараптар сауда, қорғаныс және қауіпсіздік, көлік байланыстары, энергетика, маңызды минералдар, жаңа технологиялар және халықтар арасындағы байланыстарды талқылады. Екі ел стратегиялық серіктестікті нығайту ниетін растады.

Бұл бағыттардың Тоқаевтың BRICS күн тәртібімен сәйкес келуі Қазақстан мен Үндістан арасындағы ынтымақтастыққа қосымша мүмкіндік береді. Атап айтқанда, маңызды минералдар, энергетикалық қауіпсіздік, көлік дәліздері және жаңа технологиялар салаларында бірлескен жобаларды дамытуға болады.

Қазақстанның географиялық орналасуы мен табиғи ресурстары Үндістанның сенімді жеткізу тізбектеріне деген сұранысын қамтамасыз етуге және Орталық Азиямен байланысын тереңдетуге ықпал етуі мүмкін.

Қазақстан транзит көлемін 100 млн тоннаға жеткізуді көздейді

Көлік-логистика саласы да президенттің сөзінде маңызды орын алды. Қазақстан өз аумағы арқылы өтетін жыл сайынғы транзит көлемін 2025 жылғы шамамен 40 млн тоннадан 100 млн тоннаға дейін арттыруды жоспарлап отыр.

Қазақстанның мәліметінше, елдің көлік желісі Қытай мен Еуропа арасындағы құрлықтық жүк тасымалының елеулі бөлігін қамтамасыз етеді. Ал Транскаспий халықаралық көлік бағыты Азия мен Еуропаны байланыстыратын маңызды дәліздердің бірі саналады.

Осы тұрғыдан алғанда, Тоқаевтың Үндістан ұсынған BRICS аясындағы логистика және жеткізу тізбектері жөніндегі негіздемелік бағдарламаны қолдауының практикалық мәні бар. Қазақстан үшін логистика саласындағы ынтымақтастықты нығайту Орта дәліздің әлеуетін арттыруға мүмкіндік берсе, Үндістан үшін халықаралық жеткізу тізбектерін әртараптандыруға ықпал етуі мүмкін.

Қазақстан Транскаспий бағытын, Қытайдың "Бір белдеу, бір жол" бастамасын және Солтүстік – Оңтүстік халықаралық көлік дәлізін өзара байланыстыруға мүмкіндік бар деп есептейді. Бұл бағыттардың әлеуетін ұштастыру Орталық Азияны Оңтүстік Азиямен, Қытаймен, Ресеймен және Еуропамен байланыстыратын көлік желісін қалыптастыруға жол ашуы мүмкін.

Қазақстан BRICS аясында жасанды интеллект жөніндегі серіктестік ұсынды

Тоқаев сөзіндегі болашаққа бағытталған бастамалардың бірі – BRICS Plus аясында жасанды интеллект жөніндегі серіктестік құру ұсынысы.

Бастама ұлттық жасанды интеллект орталықтарын байланыстыруды, зертханалар мен ғылыми жобаларға қолжетімділікті кеңейтуді және көптілді жасанды интеллект шешімдерін әзірлеуді көздейді. Қазақстан осындай ынтымақтастыққа өзінің технологиялық және цифрлық инфрақұрылымын ұсынуға дайын екенін білдірді.

Бұл ұсыныс BRICS ұйымының қызмет аясының кеңейіп келе жатқанын көрсетеді. Бұрын негізінен экономикалық ынтымақтастыққа басымдық берілген болса, қазір технология, инновация және тұрақты даму мәселелері де маңызды бағыттарға айналып отыр. Нью-Дели декларациясында да инновацияларға негізделген экономикалық өсім мен жаңа технологиялар саласындағы ынтымақтастыққа ерекше назар аударылған.

Қазақстан үшін мұндай бастама елдің тек шикізат жеткізуші және транзиттік мемлекет ретіндегі рөлін кеңейтіп, жаңа технологиялық экожүйелердің дамуына қатысуға мүмкіндік беруі мүмкін.

Ал Үндістан үшін жасанды интеллект саласындағы ынтымақтастық Орталық Азиямен байланысты нығайтудың тағы бір жолы бола алады. Екі ел бұған дейін де жаңа технологияларды екіжақты серіктестікті кеңейтудің басым бағыттарының қатарына қосқан.

Су қауіпсіздігі де күн тәртібінде

Тоқаевтың Халықаралық су ұйымын БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі ретінде құру туралы ұсынысы Қазақстанның халықаралық күн тәртібін кеңейтуге ұмтылысын көрсетеді.

Астана су қауіпсіздігін жасанды интеллект, сауда және көлік байланыстарымен қатар қарастырып отыр. Бұл мәселе әсіресе су ресурстары тапшы Орталық Азия елдері үшін маңызды.

Қазақстанның бастамасы BRICS аясындағы тұрақты даму және ресурстар қауіпсіздігі жөніндегі басымдықтармен де үйлеседі. Нью-Дели декларациясында су тапшылығы, құрғақшылық, шөлейттену және жердің тозуы өзара байланысты жаһандық проблемалар ретінде қарастырылып, су ресурстарын басқаруда халықаралық ынтымақтастықтың маңызы атап өтілген.

Қазақстанның BRICS стратегиясы қандай?

Тоқаевтың мәлімдемелері Қазақстанның BRICS ұйымын белгілі бір геосаяси блокқа қосылу құралы ретінде емес, практикалық ынтымақтастықты дамытуға және дамушы экономикалардың халықаралық аренадағы ықпалын арттыруға мүмкіндік беретін алаң ретінде қарастыратынын аңғартады.

Қазақстанның осы бағыттағы стратегиясын үш негізгі басымдықпен түйіндеуге болады:

• Астана БҰҰ-ның орталық рөлін сақтай отырып, халықаралық басқару жүйесін неғұрлым өкілді әрі әділ етуге мүдделі.
• BRICS аясында сауда мен инвестицияны ұлғайтып, маңызды минералдар саласындағы ынтымақтастықты және көлік байланыстарын дамытуға басымдық береді.
• Жасанды интеллект, цифрлық технологиялар және су қауіпсіздігі сияқты жаңа бағыттарды халықаралық ынтымақтастықтың күн тәртібіне енгізуге ұмтылады.

Бұл ұстаным Қазақстанның бірнеше экономикалық және саяси орталықпен теңгерімді қарым-қатынас орнатуға бағытталған сыртқы саясатымен сәйкес келеді. Еуразиядағы орта держава ретінде ел бір мезгілде өз географиялық орналасуын, табиғи ресурстарын және транзиттік әлеуетін пайдаланып, көпжақты халықаралық құрылымдардағы рөлін күшейтуге мүдделі.

Үндістан үшін де аталған бағыттар өзекті. Маңызды минералдар, жеткізу тізбектерінің тұрақтылығы, Орталық Азиямен көлік байланыстары, жасанды интеллект және жаһандық Оңтүстіктің халықаралық институттардағы өкілдігін кеңейту мәселелері екі елдің мүдделері тоғысатын салалар саналады.

BRICS саммиті аясындағы Моди мен Тоқаевтың кездесуі де осы басымдықтардың Қазақстан мен Үндістан арасындағы стратегиялық серіктестікпен тығыз байланысты екенін көрсетті.

Осылайша, Тоқаевтың сөзі Қазақстанның BRICS Plus форматындағы рөлін кеңейтуге ұмтылысын аңғартады. Астана Орталық Азиядағы ресурстық және транзиттік хаб ретіндегі әлеуетін пайдалана отырып, технологиялық даму мен жаһандық басқару мәселелеріне де белсенді қатысуды көздейді.

Сонымен бірге Қазақстан егемендік теңдігіне, мүдделер теңгеріміне және практикалық ынтымақтастыққа басымдық беріп, BRICS ұйымы БҰҰ-ға негізделген халықаралық жүйені алмастырмай, оны толықтыратын алаң болғанын қалайды.