Суицид – өмірді тоқтатуға деген құштарлық емес, бұл – адам жанының шарасыз таңдауы. Өкінішке орай, біз көбіне бұл қадамның артында айлар мен жылдарға созылған ішкі рухани арпалыс пен ми қыртысындағы химиялық дисбаланстың жатқанын байқай бермейміз. Осы орайда, психолог Әсем Айтмұхамбетова суицид жасағысы келіп жүретін жасөспірім мен ересектерде қандай белгілер болатыны және оны бұл райынан қайтару үшін не істеу керегі туралы әңгімеледі.
– Суицидтік мінез-құлықтың табиғаты қандай?
– Көпшілік арасында суицид кенеттен пайда болатын импульсивті әрекет немесе сәтсіздікке бола ашу үстінде жасалатын қадам деген жаңсақ түсінік бар. Алайда, суицид бұл – айларға, тіпті жылдарға созылатын өте ұзақ, ауыр әрі терең ішкі рухани дағдарыстың қайғылы соңғы нүктесі. Нейробиология тұрғысынан алғанда, бұл процесс адам ағзасындағы нақты химиялық өзгерістермен байланысты. Мұндай күйдегі адамның миында бақыт пен қанағат сезіміне жауап беретін серотонин гормонының тапшылығы айқын сезіледі. Сонымен қатар, логикалық ойлауға, шешім қабылдауға және өзін-өзі бақылауға жауапты префронталды қыртыстың белсенділігі төмендейді. Дәл осы сәтте сезімдер мен эмоциялардың ошағы саналатын лимбикалық жүйе шамадан тыс қозып, гиперактивті күйге көшеді. Бұл адамның төзгісіз, алапат эмоционалды жан азабын кешуіне әкеп соқтырады. Тұншықтырған рухани ауырсыну шегінен асқан кезде, табиғаттың адам бойына салған ең басты қорғанысы – өзін-өзі сақтау инстинкті өшіп қалады. Адамның санасын "туннельдік көру" феномені торлайды: бұл күйде ол ешқандай шығар жолды, балама шешімді немесе болашақты көру қабілетінен айырылады. Оның бар болмысы тек қазіргі сәттегі жан шыдамас ауырсынуды қалай да тоқтату деген бір ғана ойға тіреледі.
– Адамды дағдарыстан шығудың балама жолдарын көру қабілетінен айыратын белгілі бір ой үлгілері бар ма?
– Сана тығырыққа тірелгенде келесі қауіпті үлгілер іске қосылады:
- дихотомиялық ойлау ("бәрі немесе ештеңе" қағидаты): Адам өмірді тек ақ пен қара түсте ғана көреді, аралық реңктер жоғалады. Ол өз-өзіне: "Егер мен бұл мақсатыма қол жеткізе алмасам, бәрі бітті", "Егер бұл қарым-қатынас үзілсе, өмірімнің еш мәні қалмайды" деген қатаң үкімдер кеседі.
- катастрофизация: Кез келген кішігірім сәтсіздіктің өзін жаһандық апат ретінде қабылдау. Адам болашақтан тек ең нашар, ең қайғылы және ең масқара нәтижені ғана күтіп, өзін соған сендіреді.
Дәл осы кезеңде психологтың кәсіби көмегі аса қажет. Психотерапияның мақсаты – сананың осы тар шеңберін бұзып, бөлшектеу. Маман пациентке ең құрығанда жалғыз бір балама жол тауып беруге, оның назарын "бәрінің бітуі мен өлімнен" келесі бір сағатты немесе келесі бір күнді қалай өткізу керек деген жақын әрі шынайы мақсатқа аударуға көмектеседі.
Оқи отырыңыз: Суицидке бейім баланың мінез-құлқы қалай өзгереді? Психологпен сұқбат
– Депрессия суицидтік ойлардың жалғыз себебі емес екені белгілі. Өзге қандай психикалық бұзылыстар немесе тұлғалық радикалдар кезінде әрекеттердің қаупі артады?
– Мұндай қадамға итермелейтін өзге де күрделі психикалық бұзылыстардың шеңбері кең. Мысалы:
- шекаралық тұлғалық бұзылыс: Бұл диагнозы бар жандар өте жоғары эмоционалды тұрақсыздықпен және импульсивтілікпен сипатталады. Олардың көңіл-күйі бір сәтте күрт өзгереді, ал ішкі бостық сезімі мен жалғыздықтан қашу инстинкті оларды тәуекелді қадамдарға итермелейді;
- биполярлы бұзылыс: Суицид жасау қаупі бұл дерттің депрессиялық кезеңінде ғана емес, әсіресе "аралас аффект" фазасында өте жоғары болады. Бұл кезде адам бір уақытта әрі терең мұңды, әрі сол мұңды іске асыруға жететін жоғары қуатты сезінеді;
- күйзеліс: Өткен шақтағы ауыр соққылардың, зорлық-зомбылықтың немесе ұрыстың санада кенеттен қайта жаңғыруы. Осы төзгісіз естеліктерден құтылу үшін адам өлімді таңдауы мүмкін.
- тәуелділіктер: Алкоголизм мен нашақорлық адамның өзін-өзі бақылау қабілетін толық жояды, импульсивтілікті арттырып, қорқыныш сезімін басып тастайды.
Дағдарыс сәтінде психологтың басты міндеті – проблеманың түпкі тамыры мен өткен шақтағы себептерін қазу емес, ең алдымен пациенттің ағымдағы эмоционалды жағдайын тұрақтандыру, оны аман алып қалу.
– Адамның өлу туралы шешім қабылдағанын оның вербалды және бейвербалды мінез-құлқындағы қандай жасырын өзгерістер арқылы аңғаруға болады?
– Көбінесе біз суицид алдында тұрған адамды міндетті түрде жылап жүретін, күйзелген жан ретінде елестетеміз. Алайда, "жылы жүзді депрессия" (smiling depression) феномені өте қауіпті. Сырт көзге адам өте табысты, бақытты, үнемі күлімсіреп жүретін және өмірі толықтай реттелген болып көрінуі мүмкін. Бірақ оның ішінде нағыз тозақ орнап жатады. Жақыныңыздың қауіпті аймақта екенін білдіретін келесі жасырын дабыл белгілеріне мұқият болу керек:
- жүйелеу және қоштасу әрекеттері: Өзінің ең құнды жеке заттарын өзгелерге тарату, қарыздарын жабу, өсиет қалдыру немесе заңдық істерін кенеттен ретке келтіру;
- кенеттен пайда болған тыныштық: Ұзақ уақыт бойы мазасыздық, қорқыныш пен терең күйзелісте жүрген адамның кенеттен бейжай, сабырлы әрі жайбарақат күйге көшуі. Бұл көбінесе оның өлім туралы нақты шешім қабылдап қойғанын және іштей жеңілдеп қалғанын білдіретін ең қауіпті белгі;
- физиологиялық өзгерістер: Ұйқы режимінің мүлдем бұзылуы және тәбеттің күрт өзгеруі;
- вербалды маркерлер: Әңгіме арасында байқаусызда айтылатын "Мен бәрінен шаршадым", "Жақында бәрің менен құтыласыңдар", "Мен ешкімге керек емеспін", "Мен жай ғана тыныштықты қалаймын" деген сөздер мен қоштасу сарындары.
– Егер адам бойында өз-өзіне қол жұмсау туралы ойлар бар деген күдік туындаса, онымен диалогты қалай дұрыс жүргізген жөн?
– Қоғамда кең таралған бір үлкен миф бар: "Егер мен адамнан суицид туралы тікелей сұрасам, оның басына осы жаман ойды өзім салып беремін". Бұл – мүлдем қате түсінік. Өз-өзіне қол жұмсау туралы тікелей және ашық қойылған сұрақ адамның ішкі үрейі мен мазасыздығын айтарлықтай төмендетеді. Жанын жегідей жеген сырды естігенде, ол өзін осы әлемде жалғыз емес екенін, оны ақыры біреу естігенін және түсінгенін сезінеді.
Қорқынышсыз, сабырлы және тікелей көзіне қарап сұраңыз: "Сенің осы өмірді қию туралы, өзіңе қол жұмсау туралы ойларың бар ма?". Егер адам "иә" деп жауап берсе, сөкпеңіз және айыптамаңыз. "Бұл күнә ғой", "Сенде бәрі бар емес пе, не жетпейді?", "Ата-анаңды ойласайшы" деген сияқты мораль оқуға, ақыл айтуға мүлдем болмайды. Бұл оның жүрегін одан сайын құлыптап тастайды. Оған тек қолдау көрсетіп, жанында екеніңізді білдіріңіз және тез арада кәсіби маманмен байланыстыру шараларын жасаңыз.
Оқи отырыңыз: "Суицид – әлсіздік емес, белгі": Психоаналитик балалар суицидін алдын алу жолдары туралы әңгімеледі
– Суицидтің жоғары қаупі туындаған сәтте шұғыл психологиялық көмек көрсетудің негізгі хаттамалары мен әдістері қандай?
– Психологиялық дағдарыс сәтінде әлемдік тәжірибеде тиімділігі дәлелденген арнайы ғылыми әдістемелер қолданылады:
- диалектикалық мінез-құлық терапиясы: Бұл – суицидтік үрдістермен және өзіне зиян келтіру әрекеттерімен жұмыс істеудің халықаралық алтын стандарты. Терапия пациентті эмоцияларды реттеуге, күйзеліске төтеп беруге және дағдарыс сәттерінде аман қалудың практикалық дағдыларын меңгеруге үйретеді;
- Safety Planning: Бұл – пациентпен бірге қағазға жазылатын нақты іс-қимыл алгоритмі. Онда жаман ойлар қайта оралған сәтте адам өз-өзіне көмектесу үшін не істеуі керек, қандай іспен айналысуы қажет, көмек сұрап кімге қоңырау шалуы тиіс және қандай мекенжайға баруы керектігі егжей-тегжейлі жазылады.
– Суицидтік әрекеттен аман қалған адамды психологиялық оңалту қалай жүреді?
– Суицидтік әрекеттен аман қалғаннан кейінгі кезең – ең нәзік әрі күрделі кезең. Мұндағы басты қиындық – жақындарының бойын билеп алатын "үрей мен қорқыныш әсері" және пациенттің ішкі ұят сезімі мен өзін кінәлауы. Бұл кезеңдегі терапияның мақсаты – адамның назарын өткен сәтсіз "әрекеттің" өзінен "өмір сүруге тұрарлық жаңа өмірді құруға" аудару. Психологтар пациенттің ішкі психологиялық төзімділігін дамытып, оны осы күйге жеткізген алғашқы факторларды түпкілікті жоюмен айналысады.
– Суицид жасауға ұмтылған адамның жақындарымен жұмыс істеудің ерекшелігі қандай?
– Суицид болғанда немесе оның қаупі туындағанда, айналадағы жақындары көбінесе ауыр психологиялық соққы алып, "мен уақытында байқамадым, мен кінәлімін" деген патологиялық кінәлау сезіміне ұрынады. Осындайда жауапкершілікті бөлісу маңызды. Психологтың мақсаты – осы кінә сезімін сейілту. Суицид – бұл қоршаған ортаның қараусыз қалдыруы емес, бұл – ауыр дертке шалдыққан нақты бір адамның ішкі шешімі мен әрекеті. Жауапкершілік шекарасын ажырата білу маңызды. Болған қайғылы жағдайды романтикалық сарынға бөлеуге, оны ерлік немесе "махаббат құрбаны" ретінде көрсетуге мүлдем тыйым салынады.
Суицид туралы романтикалық хикая жасау өзге әлсіз жандардың оны қайталауына түрткі болады. Бұл туралы тек медициналық тұрғыдан – уақытында емдеуге болатын ауыр аурудың қайғылы нәтижесі ретінде ғана сөйлесу керек.
Оқи отырыңыз: ҰБТ-дан кейінгі күйзеліс: Төмен балл алған балаларға қалай психологиялық қолдау көрсеткен дұрыс