Қазіргі таңда алыс-жақын шет мемлекеттерге бағыт алған отандастарымыздың саны артып келеді, алайда олардың бәрі бірдей қауіпсіздік ережелерін біле ме? Осы орайда, әртүрлі мемлекет азаматтарын Түркияда ресми жұмысқа орналастырумен айналысатын "beibarys.consulting" компаниясының жетекшісі, тәжірибелі турагент Ботагөз Тасболатова шетелге аттанбас бұрын нені ескеру керектігін және алаяқтардан қалай қорғануға болатынын егжей-тегжейлі айтып берді.

– Шетелге жұмысқа орналастыратын агенттіктің заңды жұмыс істеп тұрғанын қарапайым азамат қалай тексере алады? Қандай лицензияларды талап ету керек?

– Шетелге жұмысқа орналастыратын агенттіктің заңдылығын тексеру үшін ең алдымен оның мемлекеттік тіркеуін назарға алуыңыз қажет. Кез келген ресми компанияның бизнес-сәйкестендіру нөмірі болуы шарт, оны сіз ашық мемлекеттік базалар мен салық органдарының сайты арқылы тексеріп, кәсіпорынның нақты қашан ашылғанын және салығын уақытылы төлеп отырғанын көре аласыз. Егер агенттік өзін нарықта көп жылдық тәжірибесі бар маман ретінде таныстырып, бірақ құжат бойынша кеше ғана тіркелген болса, бұл – үлкен күмән тудыратын белгі. Сонымен қатар, Қазақстан заңнамасына сәйкес, мұндай компаниялардың жарғылық қызмет түрінде міндетті түрде "жұмысқа орналастыру агенттіктерінің қызметі" көрсетілуі тиіс.

Лицензия мәселесіне келсек, агенттіктен шетелдік жұмыс берушімен немесе қабылдаушы серіктеспен жасалған ресми ынтымақтастық келісімшартын көрсетуді талап етіңіз. Олардың қолында сіз баратын елдің еңбек заңнамасына сәйкес берілген рұқсат қағаздары немесе аккредитациясы болуы керек. Ең бастысы, сізбен жасалатын шарттың мазмұнына аса мұқият болыңыз: егер құжатта "жұмысқа орналастыру" емес, тек "ақпараттық-консультациялық қызмет көрсету" деп жазылса, онда агенттік сізді жұмысқа тұрғызуға заңды түрде жауап бермейді және ертең бір мәселе туындаса, оларды сотқа тарту қиын болады. Сондай-ақ, төлем жасау тәртібіне де көңіл бөліңіз, ресми агенттік ешқашан ақшаны жеке тұлғаның картасына немесе телефон нөміріне аударуды сұрамайды, олар міндетті түрде кассалық чек немесе банктік төлем деректемелерін ұсынуы тиіс. Егер сізге жұмыс визасының орнына туристік немесе қонақ визасымен барып жұмыс істеуді ұсынса, бұл бірден заңсыз әрекет екенін біліңіз, себебі бұл сіздің сол елден депортациялануыңызға немесе қара тізімге ілінуіңізге әкеп соғады. Төлқұжатыңыздың түпнұсқасын ешкімге бермеңіз және барлық деректерді Enbek.kz порталындағы жекеменшік жұмыспен қамту агенттіктерінің тізімінен қайта тексеріп шығыңыз.

– Егер компания тек Instagram немесе Telegram арқылы байланысқа шықса, бұл күмәндануға негіз бола ма?

– Иә, бұл тек күмәндануға ғана емес, аса сақтық танытуға тікелей негіз болады. Ресми және заңды жұмыс істейтін агенттіктің әдетте стационарлық кеңсесі, тіркелген заңды мекенжайы және ашық байланыс деректері болады. Егер компания тек әлеуметтік желілер немесе мессенджерлер арқылы жұмыс істесе, бұл олардың кез келген сәтте аккаунтын өшіріп, байланысты үзіп, жауапкершіліктен оңай қашып құтыла алатынын білдіреді. Алаяқтар көбіне Instagram желісінде жарнама мен жалған пікірлер арқылы сенімге кіріп, алдын ала төлем алғаннан кейін Telegram мессенджерінде сізді бұғаттап тастауы әбден мүмкін.

Заңды агенттіктер өз беделін ойлайды, сондықтан олардың ресми сайты, БСН нөмірі және клиенттерді қабылдайтын нақты кеңсесі болуы шарт. Егер сізді кеңсеге шақырмаса немесе кездесуден қашса, бұл – үлкен қауіптің белгісі. Сонымен қатар, Telegram арқылы құжаттарды жіберу және ақшаны картаға аударуды сұрау – заңсыз әрекеттердің алғашқы қадамдары. Тіпті олардың парақшасында оқырмандар саны көп болса да, бұл заңдылықтың кепілі емес, өйткені оқырмандар мен пікірлерді сатып алуға болады.

Оқи отырыңыз: Алматыда тәулік бойы жұмыс істейтін кітапханалар саны артты

Сондықтан, егер сіз тек виртуалды әлемде ғана бар "компаниямен" сөйлесіп жатсаңыз, олардан міндетті түрде кеңсесінің мекенжайын, БИН нөмірін және жұмысқа орналастыру шартын алдын ала жіберуді талап етіңіз. Егер бұл сұрақтардан кейін олар жауаптан жалтарса, байланысты бірден үзгеніңіз абзал.

– Жұмыс берушімен жасалатын еңбек шартында міндетті түрде қандай тармақтар болуы тиіс? Қандай мазмұндағы келісімшартқа ешқашан қол қоймау керек?

– Шетелдік жұмыс берушімен немесе агенттікпен жасалатын еңбек шарты – сіздің басты құқықтық қорғаныңыз, сондықтан оның әрбір сөйлеміне мән беру өте маңызды. Ресми және қауіпсіз келісімшартта ең алдымен тараптардың толық деректемелері, яғни жұмыс беруші компанияның ресми атауы, заңды мекенжайы мен байланыс нөмірлері нақты көрсетілуі тиіс. Еңбек жағдайлары бөлімінде сіздің нақты атқаратын қызметіңіз, жұмыс кестесі, демалыс уақыты және келісімшарттың қолданылу мерзімі тайға таңба басқандай жазылуы шарт. Ең маңызды тармақтың бірі – еңбекақы мәселесі: онда жалақының мөлшері, төлем жиілігі, артық жұмыс уақыты үшін төленетін үстемеақылар және бонус жүйесі егжей-тегжейлі көрсетілуі керек. Сондай-ақ, жұмыс беруші тарапынан медициналық сақтандырудың қамтамасыз етілуі, тұрғын үймен және көлікпен қамту мәселелері де құжатта бекітілгені абзал. Сонымен қатар, шартты мерзімінен бұрын бұзу тәртібі мен екі тараптың жауапкершілігі туралы тармақтардың болуы сізді күтпеген қаржылық шығындардан қорғайды.

Екінші жағынан, кейбір мазмұндағы келісімшарттарға ешқашан қол қоюға болмайды, себебі олар сізді құқықсыз жағдайға қалдыруы мүмкін. Біріншіден, егер шартта жұмыс берушінің жұмысшының төлқұжатын немесе басқа да жеке құжаттарын алып қоюға құқығы бар деген тармақ болса, бұл – адам саудасының немесе құлдықтың белгісі. Екіншіден, "жұмысшы кез келген уақытта кез келген жұмысты атқаруға міндетті" деген сияқты бұлыңғыр және жалпылама сөздер жазылған құжаттардан қашыңыз, себебі бұл сізді ауыр әрі қауіпті еңбекке мәжбүрлеуге жол ашады. Үшіншіден, шартты бұзғаны үшін тым жоғары, негізсіз айыппұлдар көрсетілген немесе жалақыны кешіктіріп төлеуге рұқсат беретін тармақтар болса, бұл заңсыздық. Сондай-ақ, тек ақпараттық немесе кеңес беру қызметі деп көрсетілген, бірақ іс жүзінде жұмысқа орналастыруды уәде ететін келісімдерге қол қоймаңыз, өйткені мұндай құжат бойынша агенттік сізді жұмысқа тұрғызуға міндеттелмейді. Ең бастысы, егер келісімшарт тек сіз түсінбейтін шет тілінде болса және оның ресми куәландырылған аудармасы ұсынылмаса, оған қол қою өте қауіпті.

– Алаяқтардың басты белгісі – жұмысқа дейін қызмет ақысын алдын ала сұрауы. Ал заңды агенттіктердің төлем алу тәртібі әдетте қандай болады?

– Заңды жұмыспен қамту агенттіктері мен алаяқтардың арасындағы ең үлкен айырмашылық – қаржылық ашықтық пен төлемнің қисындылығында. Алаяқтардың басты мақсаты – сізді әлі ешқандай нәтижеге қол жеткізбей тұрып, "тіркелу жарнасы", "құжаттарды аудару" немесе "кезекке тұру" деген сылтаулармен ақша төлеуге мәжбүрлеу. Олар көбіне психологиялық қысым көрсетіп, "бұл соңғы бос орын, қазір төлемесеңіз басқа біреу алып кетеді" деп асықтырады. Ал заңды агенттіктердің жұмыс істеу принципі мүлдем басқаша құрылады. Заңды агенттіктердің төлем алу тәртібі әдетте кезең-кезеңмен жүзеге асырылады және әрбір тиын үшін ресми құжат беріледі. Көптеген беделді халықаралық агенттіктер "нәтижеге негізделген" модельді қолданады: олар өзінің негізгі комиссиясын сіз жұмысқа қабылданып, алғашқы жалақыңызды алғаннан кейін немесе визаңыз ресми түрде қолға тиген сәтте ғана сұрайды. Кейбір жағдайларда агенттіктердің қызметіне жұмысшы емес, жұмыс беруші тарап ақы төлейді, өйткені олар білікті маман табуға мүдделі. Егер агенттік алдын ала ақы алса, ол сома нақты шығындарға жұмсалуы тиіс және бұл шығындардың әрқайсысына чек немесе шот-фактура ұсынылуы міндетті.

Сонымен қатар, заңды агенттіктерде "кепілдік" ұғымы болады: егер олардың кінәсінен виза шықпаса немесе жұмыс беруші келісімді бұзса, алдын ала төленген соманың қалай қайтарылатыны шартта нақты жазылады. Олар төлемді ешқашан Kaspi Gold сияқты жеке карталарға немесе электрондық әмияндарға сұрамайды; барлық транзакция компанияның банктік есепшотына жүргізіледі. Есіңізде болсын, заңды компания сізді "сатып алуға" емес, сіздің біліктілігіңізді шетелдік нарықта тиімді "сатуға" мүдделі, сондықтан олар алдымен сіздің түйіндемеңізді, тіл білу деңгейіңізді және тәжірибеңізді мұқият тексереді.

Оқи отырыңыз: Қазақстанда жыл бойы жұмыс істейтін алғашқы "туристік қала" іске қосылды

– Егер адам шетелде алданып қалса немесе құжатын тартып алса, ең бірінші қайда хабарласып, кімнен көмек сұрауы керек?

– Шетелде қиын жағдайға тап болу немесе құжаттардан айырылу – бұл шұғыл әрекет етуді талап ететін кризистік жағдай. Мұндай сәтте ең бірінші кезекте үрейге бой алдырмай, заңды көмек алудың нақты жолдарын білуіңіз қажет. Ең басты және алғашқы қадам – ол жергілікті полиция бөлімшесіне барып, құжатыңызды тартып алғаны немесе алаяқтық туралы ресми арыз жазу. Полициядан арыздың көшірмесін немесе тіркеу нөмірін міндетті түрде алыңыз, себебі бұл құжат сіздің кейінгі әрекеттеріңіздің заңды негізі болады.

Екінші және ең маңызды қадам – Қазақстан Республикасының сол елдегі Елшілігіне немесе Консулдығына хабарласу. Елшілік қызметкерлері сізге Қазақстанға қайту үшін қажетті уақытша құжатты рәсімдеуге көмектеседі және қажет болған жағдайда құқықтық кеңес береді. Егер сіздің құқығыңыз шектеліп, байланыс құралдарыңыз тартып алынса, кез келген мүмкіндікті пайдаланып Қазақстан СІМ-нің "қауырт желісіне" немесе туыстарыңызға хабар беріңіз. Туыстарыңыз өз кезегінде Қазақстандағы құқық қорғау органдары мен Сыртқы істер министрлігіне шағым түсіре алады.

Сонымен қатар, халықаралық деңгейде адам саудасымен және еңбек мигранттарының құқығын қорғаумен айналысатын Халықаралық көші-қон ұйымы сияқты үкіметтік емес ұйымдар бар. Олардың әр елде өкілдіктері болады және олар зардап шеккендерге психологиялық, заңгерлік, тіпті қаржылық көмек көрсетіп, елге аман-есен оралуына жағдай жасайды. Есіңізде болсын, шетелге шықпас бұрын Елшіліктің мекенжайы мен байланыс нөмірлерін қағазға жазып, өзіңізбен бірге алып жүру және төлқұжатыңыздың көшірмесін электронды поштаңызда немесе "бұлтты" қоймада сақтау қауіпсіздігіңізді айтарлықтай арттырады.

– Ал егер барлығы дұрыс рәсімделіп, шетелге жұмысқа тұруға ниет болса, онда түйіндеме қалай жасалуы керек? Нені ескеруге кеңес бересіз?

– Шетелдік нарыққа арналған түйіндеме қазақстандық стандарттардан айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін, сондықтан оны халықаралық талаптарға сай бейімдеу – жұмысқа орналасудың жарты табысы. Ең алдымен, түйіндеменің құрылымына мән беріңіз: ол қысқа, нұсқа және нақты болуы тиіс. Түйіндеменің басында "Summary" немесе "Objective" атты шағын бөлім жазып, онда өзіңіздің басты кәсіби жетістіктеріңіз бен неге осы позицияға лайықты екеніңізді 3-4 сөйлеммен сипаттаңыз. Бұл жұмыс берушінің назарын бірден аударуға көмектеседі.

Тәжірибеңізді сипаттағанда тек міндеттеріңізді тізіп қоймай, нақты нәтижелер мен сандарға сүйеніңіз. Мысалы, "сатумен айналыстым" дегеннен көрі "сату көлемін 6 айда 20%-ға арттырдым" деген сөйлем әлдеқайда салмақты көрінеді. Сондай-ақ, "Soft Skills" және "Hard Skills" бөлімдерін айқын ажыратып көрсетіңіз. Шетелде жұмыс істеу үшін тіл білу деңгейіңізді міндетті түрде жазыңыз. Есіңізде болсын, қазіргі ірі компаниялар түйіндемелерді автоматты түрде іріктейтін ATS жүйесін қолданады, сондықтан жұмыс хабарландыруындағы негізгі кілт сөздерді түйіндемеңіздің ішіне шебер енгізуіңіз қажет.

Оқи отырыңыз: Түнгі уақыттағы жұмыс үшін еңбекақы қалай төленеді? Шағын түсіндірме

Батыс елдерінің көпшілігінде түйіндемеге сурет қою, туған күніңізді, жынысыңызды немесе отбасылық жағдайыңызды көрсету міндетті емес, тіпті кейде дискриминацияға жол бермеу үшін бұл мәліметтерді жазбау талап етіледі. Түйіндемені міндетті түрде PDF форматында сақтаңыз, сонда оның форматы кез келген құрылғыда өзгеріссіз ашылады. Сондай-ақ, әрбір жұмыс орнына арнап түйіндемені сәл де болса өзгертіп, нақты сол компанияның қажеттілігіне бейімдеп отыру – сіздің жауапкершілігіңізді көрсетеді.

Фото: ЖИ көмегімен жасалды

– Түркиядағы сервис деңгейі мен Қазақстандағы қызмет көрсету сапасының арасындағы басты айырмашылық неде? Біздің кадрларды даярлауда Түркия тәжірибесінен не үйренуге болады?

– Түркия мен Қазақстандағы сервис саласын салыстырғандағы ең басты айырмашылық – қызмет көрсетуге деген философиялық көзқараста жатыр. Түркияда сервис – бұл жай ғана жұмыс емес, бұл ұрпақтан-ұрпаққа берілетін қонақжайлылық мәдениеті мен кәсіби мақтаныш. Оларда "клиент – біздің басымыздағы тәж" деген қағида жұмыс істейді, сондықтан қызметкер келушінің қажеттілігін ол айтпай тұрып сезуге тырысады. Ал Қазақстанда сервис саласы әлі де болса "уақытша жұмыс" немесе "мәжбүрлі қызмет ету" ретінде қабылданатындықтан, эмоционалды байланыс пен шынайы күлімсіреу жетіспей жатады.

Түркия тәжірибесінен біздің кадрларды даярлауда үйренетін ең маңызды нәрсе – детальдарға назар аудару және "антиципация" – клиенттің қалауын алдын ала білу дағдысы. Түрік сервисінде қызметкер тек тамақ әкеліп беруші емес, ол – атмосфера жасаушы. Біздің оқу бағдарламаларына тек техникалық стандарттарды ғана емес, сонымен қатар эмоционалды интеллект пен стресске төзімділікті оқытуды енгізу керек. Түркияда сервистің әр деңгейі бір команда болып жұмыс істейді, бұл жүйелілік пен жауапкершіліктің жоғары екенін көрсетеді.

Сонымен қатар, Түркияда сервис мамандарын даярлауда практикалық мектеп өте күшті дамыған. Олар теориядан гөрі, шынайы жағдайларда клиентпен тіл табысуды, конфликтіні позитивті шешуді және клиенттің қайта айналып келуіне жағдай жасауды бірінші орынға қояды. Біздің кадрларға жетпейтіні – осы "қызмет көрсетуден ләззат алу" психологиясы мен сервисті кәсіби мансап ретінде мақтан тұту сезімі. Егер біз қызмет көрсету саласын "төменгі сатыдағы жұмыс" деген түсініктен арылтып, оны жоғары деңгейлі өнер ретінде оқытсақ, отандық сервис сапасы түбегейлі өзгерер еді.

– Түркия туризмі негізінен жазғы демалысқа – теңізге бағытталған. Қазақстанның төрт мезгілде де демалуға мүмкіндік беретін әлеуетін ескерсек, біз қай бағытты басымдық ретінде таңдауымыз керек?

Қазақстанның географиялық және климаттық ерекшеліктерін ескерсек, біздің басты артықшылығымыз – Түркия сияқты бір маусымға тәуелді болмауымыз. Бізге Түркияның "жаппай туризм" моделін көшірудің қажеті жоқ, себебі біздің табиғи ландшафттарымыз бен инфрақұрылымымыздың сыйымдылығы "сапалы және таңдаулы туризмге" көбірек икемделген. Сондықтан басымдық ретінде төмендегі үш бағыттың үйлесімін таңдағанымыз тиімді болады.

Оқи отырыңыз: Шетелдегі маусымдық жұмыс: Қай елдерге баруға болады және қандай құжаттар керек

Бірінші кезекте, тау-шаңғы және белсенді эко-туризмді дамыту керек. Алматы мен Шығыс Қазақстан облыстарының таулы аймақтары жылдың төрт мезгілінде де табыс әкелуге қауқарлы: қыста шаңғы тебу, жазда жаяу жорықтар мен альпинизм. Түркиямен салыстырғанда біздің тауларымыз биік әрі әуесқойлар үшін тартымдырақ. Екінші бағыт – "Ұлы Жібек жолы" бойындағы тарихи-мәдени туризм. Түркістан, Тараз, Отырар сияқты қалалар Түркияның Эфес немесе Каппадокия аймақтары сияқты бүкіл түркі әлемінің рухани орталығына айналуы тиіс. Бұл бағыт маусым талғамайды және шетелдік зиялы қауым мен тарихты бағалайтын саяхатшылар үшін өте құнды.

Үшінші басымдық – төрт мезгілге бейімделген рекреациялық демалыс орындары. Мәселен, Бурабай немесе Имантау-Шалқар аймақтарын тек жазғы шомылу маусымымен шектемей, қысқы аңшылық, мұзда балық аулау немесе заманауи шипажайлық-сауықтыру орталықтары ретінде дамыту қажет. Түркияның жазғы "all-inclusive" жүйесіне бәсекелес болудың орнына, біз "төрт мезгіл – төрт түрлі әсер" концепциясын ұсынуымыз керек. Бұл туристік ағынның бір мезгілде шоғырланбай, жыл бойына тең бөлінуіне және бизнеске тұрақты табыс әкелуіне мүмкіндік береді.

– Көбінесе отандастарымыз үшін Түркияда демалу өз елімізде демалғаннан арзанға түседі. Осы баға қайшылығын қалай реттеуге болады? Ішкі туризмді қалай қолжетімді етеміз?

Бұл – еліміздегі туризм саласының ең ауыр және жиі талқыланатын мәселесі. Түркиядағы демалыстың арзан болуы олардағы "ауқымдылық экономикасымен" байланысты: мейрамханалар мен қонақ үйлер мыңдаған туристі қабылдау арқылы өзіндік құнды төмендетеді. Қазақстанда болса, инфрақұрылымның жетіспеушілігі мен маусымның қысқалығы кәсіпкерлерді 2-3 айдың ішінде жылдық табысты шығарып алуға мәжбүрлейді, бұл бағаның негізсіз өсуіне әкеледі.

Бұл баға қайшылығын реттеу және ішкі туризмді қолжетімді ету үшін кешенді түрде мынадай қадамдар жасалуы тиіс. Біріншіден, көлік логистикасын субсидиялау және дамыту. Түркияда ішкі рейстер мен автобус қатынасы өте арзан әрі қолжетімді. Бізде де "Kids Go Free" бағдарламасын кеңейту және туристік бағыттарға қатынайтын лоукостерлер мен арнайы пойыздар санын көбейту қажет. Билет құны төмендесе, демалыстың жалпы бюджеті де айтарлықтай азаяды.

Екіншіден, инфрақұрылымға мемлекеттік қолдау көрсету. Кәсіпкерлер жол салуға, жарық пен су тартуға өз қалтасынан шығындалса, ол шығын міндетті түрде клиенттің чегіне қосылады. Егер мемлекет инженерлік желілерді өз мойнына алса, қонақ үйлер мен демалыс орындары бағаны түсіруге мүмкіндік алады. Сонымен қатар, Түркиядағыдай ірі инвесторларға салықтық жеңілдіктер беру арқылы бәсекелестікті арттыру керек – нарықта ойыншы неғұрлым көп болса, баға соғұрлым тұрақтанады.

Оқи отырыңыз: Жұмыс орнынан жылына бір рет сауықтыру жәрдемақысын алу үшін не істеу керек

Үшіншіден, төменгі маусымды ынталандыру. Демалыс орындары тек шілде мен тамызда ғана емес, жыл бойы жұмыс істеуі үшін күзгі немесе көктемгі демалыстарға арнайы жеңілдіктер жүйесін енгізу қажет. Бұл кәсіпкерлерге тұрақты табыс берсе, қарапайым халыққа қолайлы бағамен сапалы демалуға жол ашады. Ішкі туризм "люкс" сегменттен "бұқаралық" сегментке өткенде ғана ол Түркиямен баға тұрғысынан бәсекелесе алады.