Пайыздық мөлшерлеме төмендесе де, неге несие арзандамады
Банктер "жылдық пәлен пайызбен несие" деп жариялағанда, әңгіме номиналды мөлшерлеме туралы болады. Алайда қарыз алушы үшін несиенің нақты құны жоғарырақ, өйткені оның толық құнын дәлірек көрсететін көрсеткіш – жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі (ЖЭСМ).
ЖЭСМ тек номиналды мөлшерлемені ғана емес, сонымен қатар банк комиссияларын, сақтандыруды және несиені рәсімдеуге байланысты басқа да шығындарды қамтиды. Сондықтан әртүрлі банктердің несиелерін салыстырғанда дәл осы ЖЭСМ-ге назар аударған дұрыс, ал номиналды мөлшерлемеге емес.
2023 жылы несиенің толық құнын ашып көрсету талаптары күшейтілді: банктерге ЖЭСМ-ді номиналды мөлшерлемемен қатар жарнамада да, несие шарттарында да көрсету міндеттелді. Ол кезде ЖЭСМ-нің шекті деңгейі жылдық 56% болған.
Кейін мөлшерлемелер төмендетіліп, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында олар: кепілсіз тұтынушылық несиелер үшін – 46%, кепілді несиелер үшін – 35% және ипотека үшін – 25% деңгейінде белгіленді.
Бұл төмендеу несиелер бойынша артық төлемге қалай әсер етеді? Іс жүзінде шекті мәндер нарықтық деңгейден әлдеқайда жоғары белгіленген. Нақты мөлшерлемелерге жоғарғы шектеулерден гөрі банктік өнімдердің экономикасы мен бәсекелестік орта көбірек әсер етеді.
Атап айтқанда, несие құнына мыналар кіреді: банктердің қорландыру тарту құны (ол базалық мөлшерлемеге тәуелді), операциялық шығындар, сондай-ақ тәуекел үшін үстеме – несиені қайтармау жағдайындағы ықтимал шығындарға арналған резерв. Сонымен қатар мөлшерлеме нарық деңгейіне сай болуы тиіс, әйтпесе клиенттер ондай банкті таңдамауы мүмкін.
Қазіргі таңда нарықтық мөлшерлемелер орта есеппен кепілсіз тұтынушылық несиелер бойынша 28-30%, ал кепілді несиелер бойынша 26-28% деңгейінде. Демек, ЖЭСМ-нің шекті мөлшерлемелері іс жүзінде "төбе" қызметін атқарады және нарыққа қысым жасамайды, өйткені банктер несиені бұл деңгейден әлдеқайда төмен мөлшерлемемен береді.
Ипотека бойынша жағдай өзгеше: стандартты (жеңілдіксіз) бағдарламалар бойынша нақты мөлшерлемелер шамамен 23% және жоғары базалық мөлшерлемеге байланысты белгіленген 25% шекке жақын. Бұл шекті 20%-ға дейін төмендету әрекеті жүзеге аспай, 2026 жылғы 1 шілдеге дейін кейінге қалдырылды.
Себебі, базалық мөлшерлеме 18% болған жағдайда банктер үшін қорландыру құны шамамен 19%-ды құрайды, ал ипотеканы 20%-бен беру тікелей шығынға әкелуі мүмкін.
Осылайша, несиелер бойынша шекті мөлшерлемелерді белгілеу қарыз алушылардың шығындарын тікелей азайтпайды, керісінше шамадан тыс жоғары мөлшерлемелерді шектейтін жоғарғы шек қызметін атқарады. ЖЭСМ-нің негізгі рөлі – баға қалыптастырудың ашықтығын арттыру және қарыз алушыларды несиенің нақты құны туралы толық ақпаратпен қамтамасыз ету.
Автордың пікірі редакцияның ұстанымына сай келмеуі мүмкін.