Спортта көбіне жеңістер есте қалады. Медаль таққан сәт, турнирдегі нәтиже, жеңіс тұғырындағы сурет – мұның бәрі сырт көзге анық көрінеді. Бірақ спортшының шынайы жолы тек жеңістерден тұрмайды. Оның ішінде ерте басталатын жаттығулар, шаршау, күмән, сәтсіз белдесулер және бәрін қайта бастауға тура келетін кезеңдер бар.
Мағжан Шакиев үшін дзюдо жай ғана спорт түрі емес. Бұл – өзін ұстауды, эмоцияны бақылауды, жеңілістен кейін тоқтап қалмауды үйреткен орта. Ол жасөспірім кезінен бастап түрлі республикалық және ашық жарыстарға қатысып, әр белдесуде тек физикалық дайындығын ғана емес, мінезін де сынады.
Мағжан Шакиев – қазақстандық дзюдошы. Жасөспірім кезінде ол республикалық және ашық турнирлерге қатысып, бірнеше салмақ дәрежелерінде жүлделі орындар иеленген. Оның спорттық жолы тек жарыс нәтижелерімен ғана емес, дзюдо беретін тәртіп, сабыр, қарсыласқа құрмет және сәтсіздіктен кейін қайта жұмысқа оралу қабілетімен де байланысты.
Мағжанның айтуынша, дзюдода үнемі жеңіске жете беру мүмкін емес. Тіпті мықты спортшының өзі қателеседі, жеңіледі, кейде өзіне сенімсіздік сезінеді. Бірақ ең маңыздысы – жеңілістің өзін дұрыс қабылдай білу.
"Жеңілген кезде алғашында бәрі біткендей көрінуі мүмкін. Әсіресе жас кезде оны ауыр қабылдайсың. Бірақ кейін түсінесің: жеңіліс кейде жеңіс жасырып кеткен нәрсені көрсетеді. Ол сенің қай жерде дайын болмағаныңды, қай жерде асыққаныңды, қай сәтте назарыңды жоғалтқаныңды ашық көрсетеді", – дейді Мағжан.
Татамиде ұзақ ойлануға уақыт жоқ. Спортшы қарсыласымен бетпе-бет шығады, ал көп нәрсе бірнеше секунд ішінде шешіледі. Бірақ сол бірнеше секундтың артында айлар бойғы жаттығу, қайталанған әдістер, төгілген тер тұрады. Мағжан дзюдоны өмірге ұқсатады: нәтиже бір сәтте көрінуі мүмкін, бірақ оған апаратын жол ұзақ болады.
Оның пікірінше, жас спортшылардың жиі жіберетін қателігі – жеңілісті жеке сәтсіздік ретінде қабылдау. Шын мәнінде, жеңіліс өсуге себеп болуы мүмкін. Бірақ ол үшін одан қашпай, дұрыс талдау жасау керек.
"Жеңілген соң жай ғана ренжуге болады. Ал екінші жолы өзіңе сұрақ қоясың: нені дұрыс істемедім? Неге әдісім өтпеді? Неге асығып кеттім? Неге қарсылас өз күресін жүргізе алды? Егер осындай сұрақтар қойсаң, жеңіліс саған қарсы емес, сен үшін жұмыс істей бастайды", – дейді ол.
Дзюдо тек күш пен техникадан тұрмайды. Мұнда ішкі тұрақтылықтың да орны үлкен. Кейде спортшы физикалық жағынан дайын болады, бірақ эмоциясын басқара алмағандықтан жеңіліп қалады. Асығады, ашуға беріледі, кеткен қатені бірден түзеткісі келеді де, одан сайын ашылып қалады. Сондықтан өзін бақылау – дайындықтың маңызды бөлігі.
Мағжан сабыр бір күнде пайда болмайтынын айтады. Оны жарыс алдында бірден қосып ала алмайсың. Ол жаттығу, тәжірибе, қателік және бір әрекетті қайта-қайта қайталау арқылы қалыптасады.
"Толқуды көп рет бастан өткерген сайын, ол саған бөтен нәрсе болып көрінбейді. Иә, мен толқып тұрмын, бірақ бұл маған күресуге кедергі болмауы керек деп түсінесің. Қорқынышты толық жоғалту емес, сонымен бірге әрекет ете білу маңызды", – дейді Мағжан.
Оның әңгімесінде спортты жеңіл жол етіп көрсету жоқ. Керісінше, Мағжан дзюдо адамның иллюзиясын тез сейілтетінін айтады. Мұнда ұзақ уақыт тек қабілетке сүйеніп жүру мүмкін емес. Егер тәртіп, тұрақты еңбек және жаттығуға құрмет болмаса, алғашқы жетістіктер ұзаққа бармауы мүмкін.
Жасөспірім спортта жеңіс кейде артық сенімділік тудырады. Спортшы бұрын жеңгендіктен, келесі жарыста да бәрі оңай болады деп ойлауы мүмкін. Бірақ әр жаңа турнир бәрін қайта бастайды.
"Өткен жеңіс сенің орныңа татамиге шығып күреспейді. Татамиде бүгінгі дайындығың, бүгінгі жинақылығың маңызды. Бұрын жақсы нәтиже көрсеткен болуың мүмкін, бірақ бүгін дайын болмасаң, қарсылас оны бірден пайдаланады", – дейді Мағжан.
Сондықтан дзюдо адамды өзіне шынайы қарауға үйретеді. Спортшы жеңістен кейін тым мастанбауды, жеңілістен кейін сынып қалмауды үйренеді. Екеуі де уақытша нәрсе. Ең маңыздысы – жұмысты жалғастыру.
Дзюдода қарсыласқа құрмет ерекше орын алады. Мағжанның айтуынша, ешкімді алдын ала әлсіз деп бағалауға болмайды. Қарсылас сырттай сабырлы немесе қауіпті емес көрінуі мүмкін, бірақ татамиде бәрін дайындық, сәтті пайдалану және қателікті байқап қалу шешеді.
"Дзюдо адамға сыртқы көрініске қарап баға бермеуді үйретеді. Кейде ең қиын қарсылас – сен алдын ала бағаламаған адам болуы мүмкін. Сондықтан әр белдесуге жауапкершілікпен қарау керек", – дейді ол.
Уақыт өте спортшы дзюдоны кеңірек түсіне бастайды. Медаль маңызды болып қала береді, бірақ ол бәрін түсіндірмейді. Медальдың артында күнделікті әдеттер бар: сәтсіздіктен кейін берілмеу, қатені сабырмен талдау, қасыңдағы адамдарды құрметтеу және өз әрекетіңе жауап беру.
Мағжан үшін дзюдо қарсыласты жеңу ғана емес, өзіңмен жұмыс істеу мектебіне айналған. Бұл тұрғыдан алғанда, әр белдесу төрешінің соңғы белгісінен кейін де жалғасады. Спортшы залға қайта оралады, қатесін түзетеді және бәрін қайта бастайды.
"Мен түсінген ең басты нәрсе – адамды бір медаль мықты етпейді. Адамды жұмысына қайта орала білуі мықты етеді. Жеңістен кейін босаңсымау, жеңілістен кейін тоқтамау – нағыз тәртіп осы", – дейді Мағжан.
Бүгінде ол дзюдоға тек спорт ретінде емес, есейту мектебі ретінде қарайды. Татами шешім қабылдауға, эмоцияны бақылауға және қиындық жолдың соңы емес екенін түсінуге үйретеді.
Дзюдодағы жеңіліс ауыр болуы мүмкін. Бірақ ол міндетті түрде соңы дегенді білдірмейді. Кейде дәл сол жеңілістен кейін спортшы өзін тереңірек түсіне бастайды. Ал шынайы өсу, мүмкін, дәл сол сәттен басталады.