Бүйрек – адам ағзасындағы ең "еңбекқор" әрі "үнсіз" мүше. Ол тәулігіне шамамен 200 литр қанды сүзіп, ағзаны токсиндер мен артық сұйықтықтан тазартады. Медициналық статистика бүйрек дертінің әлемдік пандемияға айналғанын көрсетіп отыр. Бүгінде жер шары халқының шамамен 10-12 пайызы созылмалы бүйрек ауруына шалдыққан.

Кардиология және ішкі аурулар ҒЗИ №2 терапия бөлімшесінің нефролог дәрігері Сәрсенбай Қармақбаевтың айтуынша, бұл дерттің басты қауіптілігі – оның бастапқы кезеңдерде ешқандай белгі бермейтіндігінде.

Бүйрек – бұл жай ғана табиғи сүзгі емес, ол ағзаның гомеостазын сақтайтын күрделі зертхана. Оның атқаратын негізгі қызметтері:

  • экскреторлық: Қанды креатинин мен мочевина сияқты азотты қалдықтардан тазартады;
  • эндокриндік: Эритропоэтин гормонын бөліп, қан жасушаларының түзілуін реттейді;
  • осмореттеуші: Су-тұз тепе-теңдігін сақтап, артериялық қан қысымын бақылайды;
  • метаболикалық: Сүйектердің беріктігіне жауап беретін Д дәруменінің белсенді түрін түзеді.

Оқи отырыңыз: Күн сайын тойып тамақтану асқазан қатерлі ісігінің қаупін күшейтеді

Жасырын қауіп: Неге дәрігерге кешігіп барамыз?

Статистика бойынша, бүйрек қызметі 60-70 пайызға дейін төмендегенше адам ешқандай ауырсынуды сезбеуі мүмкін. Сондықтан нефролог келесі белгілер байқалса, дереу тексерілуді ұсынады.

"Бүйрек аурулары көбіне "үнсіз" дамитындықтан, әрбір адам өз ағзасының беретін белгілеріне өте мұқият болуы тиіс. Бірінші кезекте, біз дизурия құбылысына назар аударамыз. Егер сіз несеп түсінің өзгергенін, мәселен, қою шай түстес немесе қызғылт тартқанын көрсеңіз, бұл – қауіптің белгісі. Әсіресе, зәрдің ерекше көпіршіктенуіне бей-жай қарамау керек, өйткені бұл ағзадан ақуыздың көптеп жоғалуын, яғни протеинурияны білдіреді. Сондай-ақ, зәр шығару жиілігінің кенет өзгеруі де бүйрек қызметінің бұзылғанынан хабар береді. Екінші маңызды белгі – перифериялық ісінулер. Бүйрек сұйықтықты айдап үлгермегенде, таңертеңгілік уақытта көз айналасы ісініп, "қапшықтар" пайда болса, ал кешкісін аяқтан ісік байқалса, бұл – бүйректің сүзу қабілеті төмендегенінің айқын көрінісі. Бұған қоса, біз жиі кездестіретін резистентті гипертония мәселесі бар. Егер қан қысымыңыз үйреншікті дәрі-дәрмектерге бағынбай, үнемі жоғарылап тұрса, демек, бүйрек тамырларында кінәрат бар деген сөз. Мұндай жағдайларда біз нақты тексеру алгоритмін қолданамыз. Бүйректің жай-күйін білу үшін тек УДЗ (УЗИ) жеткілікті емес. Ең алдымен, қандағы креатинин деңгейін анықтау арқылы біз шумақтық сүзілу жылдамдығын ($GFR$) есептейміз. Міне, осы көрсеткіш қана бүйректің қаншалықты деңгейде жұмыс істеп тұрғанын және оның нақты функционалдық жағдайын айқындап береді", – деп түсіндірді нефролог дәрігері Сәрсенбай Қармақбаев.

Фото: ЖИ көмегімен жасалды

Сырқаттың төркіні: Бүйрек неден зақымданады?

Дәрігердің айтуынша, бүйрек ауруларының басым бөлігі – басқа жүйелі дерттердің асқынуы:

  • қант диабеті: Әлемдегі бүйрек жетіспеушілігінің 40 пайызына себепші. Қандағы глюкозаның жоғары болуы бүйрек нефрондарын зақымдайды;
  • артериялық гипертензия: Жоғары қысым бүйрек тамырларын склерозға ұшыратады, бұл кері байланыс тудырып, қысымды одан әрі арттырады;
  • дәрі-дәрмектердің токсиндік әсері: Стероидты емес қабынуға қарсы дәрілерді және антибиотиктерді бақылаусыз ішу – нефротоксикалық зақымданудың басты себебі;
  • гломерулонефрит: Көбіне баспа немесе басқа жұқпалы аурулардан кейін пайда болатын иммундық қабыну.

Дәрігер Қармақбай Сәрсенбаев бүйрек саулығын сақтаудың "6 алтын ережесін" ұсынады.

"Мен әрбір пациентіме бүйрек саулығын сақтаудың "алтын ережелерін" жадында ұстауды еске салып отырамын. Ең алдымен, тамақтану мәдениетіне мән беру керек: күнделікті тұтынатын тұз мөлшерін 5 грамнан асырмаған жөн. Артық тұз ағзада суды бөгеп, бүйрекке ғана емес, жүрек-қантамыр жүйесіне де орасан зор жүктеме түсіреді. Сонымен қатар, ағзаның су тепе-теңдігін сақтау – бүйректе тас пайда болуын алдын алудың ең қарапайым әрі тиімді жолы. Күніне орта есеппен 1,5-2 литр таза су ішуді әдетке айналдырған дұрыс. Ерекше тоқталып өтетін жайт – жас ұлғайған сайын, әсіресе 40 жастан асқан соң денсаулықты бақылаудың маңызы артады. Жылына кемінде бір рет артериялық қан қысымын өлшетіп, қандағы қанттың орташа деңгейін көрсететін гликирленген гемоглобинге талдау тапсыру қажет. Бұл – бүйректің басты жаулар гипертония мен диабетті дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ағзадағы созылмалы инфекция ошақтарын, мейлі ол кариес болсын немесе тонзиллит болсын, асқындырмай емдеу шарт. Себебі, кез келген суық тию немесе бактериалды инфекция қан арқылы бүйрекке шабуыл жасауы мүмкін. Медицинадағы үлкен қателіктердің бірі – өздігінен емделу. Кез келген дәрі-дәрмекті, тіпті зиянсыз көрінетін БАД-тарды дәрігердің рұқсатынсыз ішу бүйректі улаумен тең. Сондықтан, жылына бір рет жоспарлы скринингтен өтіп, несеп анализін тапсыру және бүйректің УДЗ-не түсу – ауруды бастапқы кезеңде ұстап қалатын жалғыз жол. Түйіндей айтқанда, бүйрек – біздің ағзамыздың "экологиялық полициясы". Ол таза болса, бүкіл дене мүшесі үйлесімді жұмыс істейді. Бүгінгі бейқамдық ертең гемодиализ немесе бүйрек алмастыру сияқты күрделі сынақтарға әкелуі мүмкін екенін ұмытпаған жөн. Осы бір "үнсіз қорғаушымызға" бүгіннен бастап қамқорлық жасау – әрбір саналы азаматтың өз алдындағы міндеті", – деп кеңес берді дәрігер. 

Оқи отырыңыз: Ғалымдар егде жаста мидың жұмысын жақсартудың оңай жолын тапты

Маманның пайымдауынша, бүгінгі денсаулыққа деген бейқамдық ертеңгі күні гемодиализ аппаратына таңғылу немесе бүйрек алмастыру сияқты өте күрделі әрі ауыр оталарға әкеп соқтыруы мүмкін. Сондықтан дәрігер әрбір саналы азаматты осы бір "үнсіз қорғаушы мүшеге" бүгіннен бастап қамқорлық жасауға, қарапайым тексерулерден қашпауға және салауатты өмір салтын ұстану арқылы өз болашағына жауапкершілікпен қарауға шақырды.